mandag 5. april 2021

Påsketida

 Etter feringa av påskemysteriet er vi inne i påsketida. Slik som fastetida er ei førebuing til påskehøgtida kan påsketida vera ei tid for ettertanke og refleksjon over det vi har fokusert på desse dagane, kanskje og for lesning både av dei bibelske skriftene og annan litteratur som gjev innsikt og hjelper oss på vegen vidare. For sjølv om dette  sprenger fornuftas grenser, kan det vera nyttig og tjenleg å gå til dei som har større tygde både fagleg og andeleg . Ein kan til dømes gå til pave Benedikts tre bøker om "Jesus fra Nasaret" som kom på norsk i 2011, og gledeleg nok har fått lesarar også langt utover Den katolske kyrkja.  I dag er det naturleg å gripa til  den siste delen med undertittel "Fra inntoget i Jerusalem til oppstandelsen",og ta til med å lesa det siste kapittelet "Jesu oppstandelse fra de døde."

Pave Benedikt  poengterar  alt i innleiinga at kristentrua står og fell med  vitnemålet om oppstoda:

"Men er ikke Kristus stått opp, da er vårt budskap tomt, og deres tro er også tom. Da står vi som falske vitner om Gud. For da har vi vitnet imot Gud når vi sier at han har oppreist Kristus" ( 1 Kor 15,14). Med disse ordene  gjør Paulus det drastisk tydelig hvilken betydning troen på Jesu Kristi oppstandelse har for det kristne budskapet som helhet: Det er dets grunnlag. Kristentroen står og faller med sannheten i vitnesbyrdet om at Kristus er stått opp fra de døde."

Og vidare:" I vår søken etter å forstå Jesu skikkelse, er oppstandelsen det avgjørende punkt. Om Jesus var eller om han også er, avhenger av oppstandelsen. Ved å si ja eller nei til dette spørsmålet, tar vi ikke stilling til en hendelse blant andre, men til Jesu skikkelse som sådan."

Oppstoda er ei historisk hending men ei hending som sprenger såvel historiens rom som fornuftas grenser, pave Bendikt nyttar ein naturvitskapeleg analogi som eg synest passar godt: " et radikalt mutasjonssprang, hvor en ny dimensjon av livet stiger frem, en ny dimensjon ved den menneskelige eksistens."  I filosofisk terminologi: " et ontologisk sprang som berører vår væren som sådan, det ble åpnet en dimensjon som angår oss alle og som har gitt oss alle et nytt livsrom, et rom for væren med Gud."

Jesu oppstode  fører ut over historien, og bryt med historiens rammer, "men den etterlater seg spor i historien. Derfor kan den bekreftes av vitner som en hendelse av helt ny karakter."  Dette gjer han  grundig greie for i underpunkta om  " Bekjennelsestradisjonen " og "Fortellertradisjonen" som to ulike typer vitnemål om oppstoda.

Avslutningsvis stiller pave Benedikt spørsmålet frå Joh 14,22 der Judas Taddeus spør Jesus: " Herre, hvorfor skal du åpenbare deg for oss og ikke for verden ?"

"Det hører til Guds mysterium at han handler i det stille. At han bare gradvis bygger sin historie i menneskehetens store historie................. Og likevel - er ikke dette nettopp den guddommelige måte å handle på ? Ikke overvinne med ytre makt, men gi frihet, gi og vekke kjærlighet."

Med dette  som utgongspunktet som alt kviler på blir det meiningsfullt å gå tilbake og lesa resten av pave Benedikts innføring i Jesu liv og bodskap!






søndag 28. mars 2021

Kyrkjas bøn

 Frå Edith Stein  (1891-1942) "Das Gebet der Kirche". Om "subjektiv" og "objektiv bön", og den indre böna som  er "detta flödet som är hennes innersta liv."

"Därför går det inte att sätta den indre bönen, som i sin  egenskap av "subjektiv" fromhet är fri från alla traditionella former, i motsats til liturgin i dess egenskap av Kyrkans "objektiva" bön. Varje äkta bön är Kyrkans bön: genom varje äkta bön händer det något i Kyrkan, och det är Kyrkan själv, som ber där, ty det är den i henne levande Helige Ande, som i varje enskild själ " ber för oss med outsägliga sucker" (Rom (:26.  Det är just detta, som er äkta bön: ty "ingen kan säga "Herre Jesus" annat än i den Helige Ande (1 or 12:3). Vad annat kan Kyrkans bön vara än den självöverlåtelse, som de som älskar högt gör åt den Gud, som år kärlek?"



torsdag 25. mars 2021

Maria bodskapsdag

 Vi feirar  høgtidsdagen til minne om inkarnasjonen og Marias ja til  engelen Gabriel. Heller ikkje i år får dagen feiras pga. coronasmitte. Dagen blir og kalla "Herrens bebudelse"  - "Annuntio Domini" , og har nok ikkje fått den merksemd som dagen fortener. "Herrens bebudelse " burde feirast like sterkt  som "Herrens fødsel" !

Wilfrid Stinissen skriv om  korleis "Marias bebudelse" og viser til Den treeinige Gud. Det følgjande er henta frå  den vesle boka  " Maria i Bibelen og i vårt liv."

" Det er ved Marias bebudelse at den nye pakten begynner. Den dialog mellom engelen og Maria som Lukas gjengir er uten tvil den viktigste dialog som noensinne har funnet sted. Hele den gamle pakten er en forberedelse til denne samtalen, og den nye pakten er bare blitt mulig  gjennom Marias ja i denne dialogen. Hvem kan fatte at Gud kunne legge et så stort ansvar på et eneste menneske ?

Engelen taler i Guds navn, Maria står for det menneskelige. Egentlig er dette en samtale mellom Gud og mennesket, og et urbilde av enhver samtale mellom himmel og jord. Maria er det store forbildet for ethvert troende menneske. Denne samtalen kan altså lære oss hvordan vi skal før en samtale med Gud.

Når vi leser oppmerksomt igjennom dialogen, ser vi at den består av tre deler. Det er ikke så underlig, ettersom Gud er hovedpartneren i samtalen og Gud er treenig. Hvis vi lytter oppmerksomt til engelen, får vi vite noe om Guds indre liv. De tre guddomelige personene trer frem etter hverandre i dialogens tre faser. Det er første gang Gud taler på denne måten, første gang han så tydelig åpenbarer seg som treening."


Angelusbøna  minner oss spesielt om denne viktige hendinga i Frelseshistoria.

(Forbeder:) Herrens engel bragte Maria det glade budskap.
(Svar:) Og hun unnfanget ved Den hellige ånd.
(Alle:)
Hill deg, Maria, full av nåde,
Herren er med deg,
velsignet er du iblant kvinnene,
og velsignet er ditt livs frukt, Jesus.
Hellige Maria, Guds mor,
be for oss syndere,
nå og i vår dødstime.
Amen.
Se, jeg er Herrens tjenerinne.
Det skje meg etter ditt ord.
Hill deg, Maria...
Og Ordet ble kjød.
Og tok bolig blant oss.
Hill deg, Maria...
Be for oss, Guds hellige mor.
At vi må bli verdige til Kristi løfter.
La oss be:
Vi ber deg, Herre, fyll våre hjerter med din nåde,
så vi som ved engelens budskap har erkjent at Kristus, din Sønn, er blitt menneske,
ved hans lidelse og kors må bli ført til oppstandelsens herlighet.
Ved ham, Kristus, vår Herre.
Amen.




onsdag 17. mars 2021

Edith Stein - Liv og tanke.

 Edith Stein (1891- 1942) og kjent under kloster- og helgennavnet Theresia Benedicta av Korset spenner vidare enn dei fleste på 1900 talet både  i sitt forfattarskap, sin livslagnad og sin innverknad såvel på samtida som på ettertida. Magdalene Thomassen kom i 2014 med boka "Den troende tanke. Studier i Edith Steins forfatterskap" med artiklar om både hennar filosofiske og religiøse tekstar, det er og med ei omsetjing av Edith Steins tekst "Kirkens bønn" frå 1936. Sjølv om ein kjennar hennar historie og ein del  av dei religiøse tekstane gav boka ny innsikt i Edith Steins filosofi. 

Det er tilsynelatande mange sprang i hennar livshistorie og forfatterskap, men kanskje er dett berre i det ytre, kanskje er det ein raud tråd, sjølv ville ho nok sagt at denne raude tråden var ein stadig djupare gudserkjenning. Fødd i ein praktiserande jødisk familie som den yngste av elleve søsken i 1891, men etterkvart mista ho si barnetru og rekna seg som ateist. Ho studerte filosofi under Edmund  Husserl, og  fordjupa seg i den fenomenologiske retninga som han var den fremste eksponenten for. Det førte fram til doktogradsarbeidet  "Om innfølingens problem" frå 1916. Her avtegnar seg to av hennar hovedtema, spørsmålet om det er mogleg å skapa forståing og fellesskap menneska imellom og den menneskelege personens natur. Parallelt med dette byrjar ho i denne tida å nærma seg den gudstrua ho tapte i ungdomen. Dette var ein både intelektuell og eksistensiell prosess,  men personlege relasjonar hadde også stor påverknad, ikkje minst veninna Hedwig Conrad-Martius, sjølv fenomenolog på veg mot ei kristen tru. Det var hos henne ho kom over Teresa av Avilas sjølvbiografi, og etter å ha lest den i eitt strekk  forstod ho "at dette er sanninga". I  1922 vart ho teke opp i Kyrkjas fulle fellesskap, og det inneleia ein periode der ho fordjupar seg i katolsk tru og liv, ikke minst Thomas Aquinas. " Ved å lese den hellige Thomas så jeg for første gang muligheten for å sette viten i Guds tjeneste, som en slags gudstjeneste" skriv ho. Thomas filosofiske realisme tiltalte henne nok meir enn Husserls idealistiske tendensar, der røyndomen  blir gjort avhengig av vår erkjenning og dermed det subjektive.

Vel så sentralt var Edith Steins studium av og etter kvart praktisering av den kristne mystikken  som ho såg som det sentral i Kyrkjas indre liv. Alle liturgi og kristent bøneliv er på ein måte "mystikk i praksis". Teresa av Avila var hennar inngongsport til Kyrkja og blir nok og hennar inspirator vidare, i 1933 tek ho konsekvensen av dette og vert novise i karmelklosteret i Köln.  I 1933 er eit lagnadsår for Tyskland, og som jøde må ho fem år seinare i 1938 flykta til karmelklosteret i Echt i Nederland. Ho forset sitt forfattarskap og er særskilt oppteken av korsmystikken, hennar uavslutta siste verk er "Korsvitenskap", ein analyse av Johannes av Korsets teologi. Nederland viser seg å heller ikkje vera ein tygg tilhaldsstad etter Nazi-Tysklands åtak på landet i 1940. Edith må sjølv bera korset inn i martyriet.

26.juli 1942 vert det lese opp eit hyrdebrev frå landets biskopar i alle katolske kyrkjer i Nederland, det er eit opprop til protest mot  jøde- deportasjonane. Nazistane reagerte med å internera  alle katolske jødar i landet, dei fleste blir etter kort tid  deportert til Auschwitz. Edith og søstera Rosa blir sannsynlegvis sendt rett i gasskammeret 9. august 1942.

I ettertida har det blitt aukande interesse for denne særmerkte kvinna, både som  fenomenolog, teolog , karmelittnonne, mystiker og martyr.  I 1987 vart ho saligkåra, 11. oktober 1998 vart ho heilagkåra og året etter utnemd til skytshelgen for  Europa. Her var nok pave Johannes Paul II, som heile livet hadde ein sterk kjærleik til Karmel, ein sterk pådrivar.



" I det skjulte og i stillhet fullføres gjenløsningens verk. De levende byggestenene som Guds rikes bygges ved, det utvalgte redskapene som byggverket krever, forberedes i hjertenes  stille samtale med Gud. Denne strøm av mystikk som går gjennom alle århundrene, er ikke en forvillet sidegren, avsondret fra Kirkens bønneliv - den er Kirkens innerste liv.



søndag 14. mars 2021

Ein flåte av bøner

 Med jamne mellomrom vender eg tilbake til Charles Peguy (1873-1914). Det er umogleg å setja han i ein bås, forfattar og journalist, sosialist og politisk agitator, nasjonalist og krigshelt, og ikkje minst katolsk mystikar ! Eit par av hans verk er omsett til norsk av Hans Aaraas, "Forhallen til håpets mysterium" og "De uskyldige barns mysterium" ( La Mystere des Saintes Innocents) , begge er lange prosa-lyriske verk med ein mystisk-religiøst tematikk.

Så dukkar det opp ein sjeldan gang ein referanse ( for det er ikkje mange i Norge som les  Charles Peguy?) og eg tek bøkene fram frå bokhylla. I første del av "De uskyldige barns mysterium"  er det ei skildring av bøn, Peguy samanliknar bønene med ein flåte med skip som kryssar havet, Først kjem "Fader Vår","Lik en vakker antikk flåte/ skip med tre åreganger", så følger alle Maria bønene.  " Og bak disse vakre, høye skipene følger Ave-Maria bønnene/uskyldige galeier, jomfruelige skip med to åreganger."

"Og slik er Fadervårenes flåte, solid og mer talløs enn himmelens stjerner. Og bak dem ser jeg en annen flåte. Det er den som ikke kan telles, for det er flåten med de hvite segl, Ave Maria  bønnenes talløse flåte.

Dens skip har to årerader, og den

første raden er

Ave Maria, gratia plena

Og den andre raden er:

Sancta Maria, Mater Dei;

Og alle disse Ave-Maria bønner , alle bønner til Jomfruen,

og den høystemte Salve Regina, er hvite karaveller, ydmykt dekket av sine seil

knapt høyere enn vannflaten;som hvite duer som man kunne ønske å holde i hånden."

Så følger ein tredje flåte, det er alle dei andre bønene som  vi ber i messa, i tidebønene, bordbønene, bønene vi ber ved sakramentsandaktar. Men seier Charles Peguy, det er også ein fjerde flåte.

"Jeg ser den usynlige flåte, alle de bønner som ikke engang er fremført, ordene  som ikke er uttalt.

Men jeg hører dem. De dunkle bevegelser i hjertet. De hemmelige bevegelser mot det gode

som bryter frem uten at de vet det, som fødes og som ubevisst stiger mot meg. "

Det er bønene til alle desse som ikkje kan be, som ikkje kan tru men som ber på ei medviten eller umdeviten lengting mot noko større enn seg sjølv.

Edith Stein (1891-1942), filosof, karmelitt og helgen seier det slik: " Sjela mi, enno uoppdaga, var jord utan vatn, tørstande etter sanningas levande vatn. Eg hadde enno ikkje begynt  å be, men denne lengtinga etter sanninga var i seg sjølv bøn."

"Slik er, sier Gud, de tre talløse flåter.

Og den fjerde.

De tre synlige flåter og den fjerde, som er usynlig.

Disse hemmelige bønnene som har sitt sete i hjertet.

I hjertets skjulte strømmer."

Trass i at dei er usynlige , løynde, ikkje uttalte blir dei teke imot:

"Men jeg tar imot dem, sier Gud, og jeg teller og veier dem.

For jeg er den  skjulte dommer."






torsdag 11. mars 2021

Fastetida

 Den store lyrikaren Arnold Eidslott (1926-2018) har i sin rikhaldige produksjon to dikt med tittelen "Christus Praesens" som høver no i fastetida -  no når vi førebur oss på påskefeiringa.

I.

Det er ikke rom i herberget

De har ikke rom for Ham


Men Hans fot er innefor

Han rører seg i alle hjørner


Han visker i løvet rundt huset

Han kysser usett de små barn


De snubler og Han er steinen

De står og Han er støtten


De nevner Han ikke men Han er

alt i alle og Ærens kongen.


II.

Ikke en lære

men en fødsel


Ikke en etterfølgelse

men innlemmelse


Min del er alt

Hvor er så delene


Her er Alfa

her er Omega






torsdag 4. mars 2021

Taler til undervisning

 Eg les Mester Eckhart (1260-1328), dominikanermunken, teologen ,akademikarane og forfattaren men framfor alt ein from mystiker. Eg har med eit sitat frå hans "Taler til undervisning" som understrekar at det det å ha eit rikt indre liv ikkje fører til at ein vert passiv og verdsfjern snarare tvert imot. Det har mystikk-historien talrike døme på.

" Men sett nå at disse mennesker virkelig har den fulle og hele kjærlighet. Likevel er ikke dette det aller beste. Det blir klart av det følgende: Noen ganger bør man nemlig avstå fra slike henrykte følelser for å kunne gjøre noe bedre for kjærlighetens skyld, iblant  for å utføre en kjærlighetsgjerning der den trengs, enten den nå er av åndelig eller legemlig art. Som jeg allerede har sagt tidligere: Hvis et menneske var i en tilstand av henrykkelse, slik den hellige Paulus var, og han visste om et sykt menneske som trengte å få en liten suppe av ham, så ville jeg anse det for en større kjærlighet om du avsto fra henrykkelsen og tjente han som trenget din hjelp."

(Taler til undervisning kapittel 10)



onsdag 17. februar 2021

Askeonsdag

Memento homo, quia pulvis es

et in pulverum reverteris;

age poenitentiam ut habeas vitam aeternam.

(Husk menneske, at du er støv, og skal vende tilbake til støv,

gjer bot så du kan ha evig liv.)

Slik uttrykte biskopen seg i den tidlege kyrkja når den botferdige var kledd i botsklede og vart overstrødd med aske. Den botferdige måtte angra sine synder , omvenda seg og gjera bot. Skikken med offentleg  kyrkjebot forsvann etterkvart. Skikken med bot symbolisert med sekk og aske kjenner vi alt frå Det gamle testamentet.

Skikken med å motta aske som innleiing til fastetidas førti er blitt praktisert frå Mellomalderen., aske vart strødd på hovudet eller  markert med eit askekors i panna. Dagens liturgi for askeonsdag er frå 1969, men føl i prinsippet  det ein har parktisert i mange hundre år. Utdelinga foregår mellom Ordets liturgi og Eukaristien, følgd av Jesu ord i Markusevangeliet : "Vend om og tru på Evangeliet."

Årets Askeonsdag vil vera prega av coronarestriksjonane, bare eit fåtall kan møte opp til markering av dagen. Kanskje blir også denne sakramentale faste ei slags botsøving. Biskop Bernt seier det slik i sitt bodskap ved innleiing til fastetida: 

"Den sakramentale faste dere har måttet holde ut, er i seg selv så streng at jeg ikke vil pålegge dere eller oppfordre til botsøvelser i tillegg til de almindelige fastebestemmelsene."

" Kan jeg antyde et åndelig program for disse  førti dagene ? Jeg vil oppfodre dere til å be et ekstra Fadervår og Hill deg Maria hver dag. Da inneslutter vi i vår bønn alle de som er døde under pandemien, alle som sørger og er bekymret, de som lider under åndelig og menneskelig ensomhet og de som er avskåret fra sakramentene. Den medisinske vitenskap utretter store ting, men bønnen er det intet som kan erstatte."

For oss i St. Ansgar er det i denne samanheng nærliggande å be for vår tidlegare sokneprest Heinz-Josef Catrein som nyleg døydde av covidinfeksjon.



Sluttbønn til dagens Vesper frå tidebøner i Fastetida:

" Herre, med hellig faste begynner vi den åndelige kamp som forbereder oss til påskehøytiden. La oss finne styrke og hjelp i forsakelsen når vi kjemper mot mørkets makter."




mandag 15. februar 2021

Kvinner i vitskap

 Innlegg i vekeavisa Dag og Tid 12.februar:


Tre favorittar: kvinner i vitskap

                                                                                                                                             Florence Nightingale (1820- 1910))

 Florence Nightingale – «The Lady with the Lamp» - er mest kjent som grunnleggjaren av moderne sjukepleie og sjukepleiarutdanning. Mindre kjent er nok hennar innsats som forskar og ikkje minst statistikar. Under Krimkrigen organiserte ho pleie av dei såra soldatane, men dette gjekk hand i hand med observasjon, analyse og dokumentasjon av helsemessige og hygieniske data. Ho var ein pioner i grafisk framstilling av statistikk  og utvikla fleire metodar(coxcomb). I 1859 vart ho som første kvinne medlem av Royal Statistical Society.

 

1.      Barbara Mc Clintock ( 1902-1992)

Barbara Mc Clintock kom som mange framståande forskarar frå USA, og var gjennom eit langt forskarliv knytt til ulike universitet og forskingsinstitusjonar. Ho var biolog og genetiker og hennar forskingsfelt var maisplantens arvestoff. Ho gjorde grunnleggjande oppdagingar av basale genetiske prinsipp, og sjølv om forskinga hennar lenge vart møtt med skepsis, fekk ho ein velfortent Nobelpris i fysiologi og  medisin i 1983. Ho er den einaste kvinne som har motteke  denne prisen udelt.

 

2.      Liv Hatle ( 1936 -)

Det er få norske kvinner som har sett spor etter seg i dei internasjonale forskingsmiljøa. No pensjonert professor og spesialist i hjartesjukdomar Liv Hatle er ein av dei få. Ho var interessert i ny metodikk og gjennom tett samarbeid med teknologimiljøet i Trondheim utvikla ho frå 1970 talet doppler og ultralydteknikk i kartlegginga av hjartesjukdomar. Miljøet i Trondheim vart under hennar leiing eit av dei fremste i verda på ultralydmetodikk, og legar frå heile verda kom for å bli oppdatert. Siste del av sitt yrkesliv arbeidde ho internasjonalt og var på mange måtar kardiologiens «Grand old Lady».

 

 



lørdag 6. februar 2021

Kirkens tro

"Kirkens tro " av tidlegare biskop John Willem Gran kom ut på St. Olav forlag i 2011. Det er ein gjennomgang av korleis Kyrkjas tru vart  utforma gjennom dei sju første økumeniske konsila. Eg las nok boka for mange år sidan , men vart brått merksam på henne i bokhylla på nytt og byrja med interesse å lesa. John Villem Gran var cisternciensermunken som vart utnemd til biskop i Oslo katolske bispedømme i 1964, ei oppgåve han tok på seg like til 1983. Før dette hadde han også delteke på Det andre Vatikankonsilet, og nok fått med seg ei grunnleggjande interesse for kyrkjemøtas historie. Etter at han vart pensjonist  hadde han høve til å fordjupa seg i kyrkjehistoria og det resulterte i boka "Kirkens tro"  som er ei spennande popularisering av dette tildels kompliserte og tunge stoffet.

Kyrkjehistorie , og særleg den aller eldste historia, følest nok for mange lite relevant for oss i dag. Det er grunnleggjande feil for det vi trur og vedkjnner i kvar søndagsmesse vart utforma alt på 300 talet i konsila i Nikea og Konstantinopel på 300 talet. Det var ein komplisert prosess der avgrensinga mot arianismen stod sentralt. Arius (256 - 336), som hevda at Logos var skapt og ikkje hadde eksistert frå æva, hadde mange tilhengarar. Utforminga av trusvedkjenninga  der det står " født, ikke skapt av samme vesen som Faderen" var sentral for å forstå læra om Treeinigheiten. Det greske omgrepet  "homoouousios" - dvs. vesen eller substans er henta frå filosofien, og mange av fedrene var skeptisk til å nytta omgrep som ikkje hadde sitt grunnlag i dei kristne skriftene. Det var kanskje likevel naudsynt for å oppnå den nødvendige språklege presisjon. Arius vart til slutt dømt som vranglærar, men  læra hans forsvann ikkje med det og har dukka opp i kyrkjehistoria fleire gonger seinare, sist kanskje i Jehovas Vitne si treeinigheitslære.

Konsilet i Nikea i 325 var sentralt for utforminga av Treeinigheitslæra, konsilet i Kalkedon var sentralt i utforminga av kristologien.  Diskusjonen gjekk på Kristi person (prosopon) og hans menneskelege og guddommelege natur ( physein). Avgrensinga var her mot nestorianarane på den eine sida og monofysittane på den andre sida. Kyrkja valde eit mellomstandpunkt der : " Den ene og sanne Kristus er samtidig, uten begrensning, Gud, og uten begrensning mennneske, ikke halvt det ene og halvt det andre, men helt og fullt begge deler."

Når vi les skildringane frå dei ulike kykjemøta er det slåande kor sterkt dei var prega av ulike synspunkt med strid og usemje som følgje, dessutan personlege motsetningar mellom teologar og geistlege med store ego, og ikkje minst politikk i det keisaren i Konstantinopel ofte var sentral i såvel initativ og innkalling til kyrkjemøta som den praktiske gjennomføringa.  Dette hadde neppe gått bra dersom ikkje  Jesu ord i  Johannes evangeliet  14.26  hadde vorte ein realitet:

" Men Talsmannen, Den heilage Ande, som Far skal senda i mitt navn, han skal læra dykk alt og minna dykk på alt det eg har sagt dykk."




 

søndag 31. januar 2021

Jerome Lejeune og menneskeverdet

 Eg hadde ikkje høyrt om Jerome Lejeune før, eller iallfall ikkje merka meg noko ved han. Så fann eg  nyleg på Catholic News Agency at han pave Frans 21. januar i år hadde erklært han som "ærverdig" som eit ledd i saligkåringsprosessen.

Jerome Lejeune vart fødd i ein forstad til Paris i 1926. Etter medisinstudiet starta  han  på ein forskarkarriere ved Centre national de la recherche scientifique, året var 1952. Han viste seg snart som ein dyktig forskar, og i 1958  gjorde han den banebrytande oppdaginga at personar med Downs syndrom har eit ekstra kromosom på kromosompar 21. Det var første gong ein påviste samanheng mellom sjukdom og kromosomfeil. Lejeune heldt fram si forskning på kromosomfeil  mellom  i samband med kreftsjukdom. I 1964 vart han utnemnd til den første professoren i medisinsk genetikk i Paris. 

Han fekk ei rad prisar og utmerkingar for sitt arbeid, men ingen nobelpris. Sjølv meinte han at dette kanskje var avdi han heile livet var ein uredd forsvarar av menneskeverdet og fosterets rett til liv. Han heldt i 1969 ein tale  der han tok til orde mot abort, det var dårleg motteke av mange. Der rauk nobelprisen skal han ha  skreve til kona etter dette. 

Han fekk kontakt med Karol Wojtyla alt før han vart pave Johannes Paul II, dei hadde eit felles engasjement for vern om menneskelivet frå unnfanging til død. Han vart valgt inn i det pavelege vitskapsakademiet i 1974. I 1994 blei han av pave Johannes Paul valgt til leiar av det nyoppretta pavelege livsakademiet, men dessverre døydde han av kreft få månadar seinare. I 2007 vart ein formell saligkåringsprosess sett i gang.

Etter hans død er Jerome Lejeune stiftinga oppretta i 1996. Det er ein ideell organisasjon som arbeider både med forskning på årsaker og behandling av genetiske utviklingsdefektar, tilbyr medisinsk hjelp til  pasientar med Downs syndrom og andre slike sjukdomar, dessutan er eit talerøyr for menneskeverd og vern om livet frå vogge til grav.






tirsdag 26. januar 2021

Heinz-Josef Catrein in memoriam

 Det var nok mange som med sorg tok imot beskjeden om at pater Heinz-Josef Catrein var død av coronavirus-infeksjon 21. januar. Han hadde mange vener i Norge etter sine år som prest i ulike norske byar.

Heinz-Josef Catrein var fødd i byen  Morbach ikkje så langt frå Trier 26.mai 1950. Han gjekk inn i picpusordenen i 1970 , tok sin teologiske utdanning i Nederland og vart  prestevigd i 1977. Etter å ha verka i fleire tyske kyrkjesogn kom han til Trondheim og St. Olav i 1986. Han vart verande i Norge fram til han i 2009 då han vart utnemd til provinsial i den tyske provinsen av picpusordenen. I si tid i Norge var han sokneprest i Trondheil, Ålesund, Lvenager, Molde og den siste perioden fra 2001 til 2009 i St. Ansgar i Kristiansand.I Kristiansand vart det danna ein liten picpus-kommunitet leia av Heinz-Josef, i tillegg til han var det Olav Muller, Arne Kirsebom og Pawl Wiech. Pater Heinz-Josef var framom alt sokneprest,og  det var nok ikkje med lett hjarte han gjekk til ein stilling som hovudsakleg var administrativ. Alle som lærte han å kjenna opplevde pater Heinz-Josef som ein venleg og omsorgsfull prest og ikkje minst ein god sjelesørgar. Barne- og ungdomsarbeidet  var noko han følte eit spesielt engasjement for. Vi er mange som har gode minne om pater Heinz-Josef som gjekk bort så altfor tidleg, ramma av det brutale coronaviruset.


                                             RIP                           


                          Herre, gje han den evige kvila, og la det evige lys skinna for han.

søndag 24. januar 2021

Bodil Biørn og armenerane

 Armenerane er ei folkegruppe som har vorte utsett for forfølging og massedrap opp igjennom historia, ikkje minst i forige hundreår. Det toppa seg i 1915 då då storparten av armenarane som var busette i det osmanske riket vart fordrevet frå sine landsbyar, og ein reknar med at eit par millionar miste livet. Dette har blitt annerkjent som folkemord av ei rekkje europeiske land, men ikkje av den norske regjeringa. Det tyrkiske regime har blitt provosert av alle forsøk på å rekna dette som folkemord og såleis gje armenarane den oppreisning dei har krav på og fortener.

I hovudstaden i dagens armenske republikk  finn vi "The Armenian Genocide Museum", der det er minneplater over to nordmenn. Fritjof Nansen er den eine, mange kjenner nok til hans arbeid gjennom Folkeforbudet for  dei armenske flyktningane. Bilete under viser den andre minneplata som vart sett opp i 2008 over Bodil Biørn (1871-1960) , som gjennom eit langt liv arbeidde for armeneranes sak. At ho vert heidra slik er  både velfortent og forståeleg, armenerane gløymer ikkje sine vener.

Bodil Biørn kom frå ein rik rederfamilie i Kragerø og hadde tenkt seg ein kunstnarleg karriere som sangerinne, men som 25 åring fekk ho eit misjonærkall som endra hennar livsretning fundamentalt. Ho utdanna seg til sjukepleiar, og drog i 1905 til det det osmanske riket for å driva hjelpearbeid mellom armenarane som då heldt til i det som i dag er det austlege Tyrkia. Her bygde ho opp helsestasjonar og barneheimar heilt til ho måtte dra heim i 1917. Ho opplevde det brutale folkemordet på armenerane frå 1915, og det gjorde som rimeleg er eit sterkt inntrykk på henne. Det unike er at Bodil Biørn i tillegg til å driva hjelpearbeid også hadde høve til å dokumentera dette fotografisk. Ei omfattande biletsamling er i dag i Riksarkivet, og er ei svært viktig kjelde for dokumentasjon av overgrepa mot armenarene.

I 1921 reiset Bodil Biørn til den nyoppretta armenske republikken for å driva hjelpearbeid, ho vart kasta ut herifrå av bolsjevikane som ikkje tillet kristne organisasjonar å driva helsearbeid eller barneheimar. Ho let seg ikkje stoppa av det og dreg vidare til Aleppo i Syria der ho driv  barneheimar og gjev helsehjelp til armenarar heiltil ho for godt dreg heim til Norge i 1934. Ho gløymer ikkje armenarane etter dette, heilt til ho døyr som ei gammel dame held ho foredrag, skriv artiklar og står for innsamlingsaksjonar til støtte for det armenske folket.

Bodil Biørn er ei kvinne som gjorde ein innsats for sine medmenneske heilt utanom det vanlege. Ho fortener å bli betre kjent, og det er rett nok skreve både bøker og artiklar om henne dei siste åra. I heimbyen Kragerø er det også sett opp eit minnesmerke.




søndag 17. januar 2021

Om bøn og lengsle

 Kan også nyare skjønnlitteratur inngå i visdomstradisjonen? Eg les Jon Fosses septologi del III-V der kunstnaren Asle funderar over dei små og ikkje minst dei store spørsmål i tilværet som tildømes sambandet mellom bøn og lengsle. ".... og eg tenkjer at inne i alle menneske er det ei djup lengsle, for alltid alltid lengtar vi etter noko, og vi trur det er det eine eller det andre, det eller det, den tingen eller den tingen, men eigentleg lengtar vi etter Gud, for mennesket er heile tida ei bøn, gjennom si lengsle er mennesket ei bøn, tenkjer eg........"

Her står han i ein solid tradisjon, i si utlegning av salme 38 skriv kyrkjefaren Augustin: " For selve din lengsel er din bønn; varer lengselen ved , gjør bønnen det også. For det er jo ikke uten grunn apostelen sier: Be uten opphør(1 Tess 5,17). Når han sier: Be uten opphør, betyr det at vi uopphørlig skal ligge på kne, til stadighet ligge utstrakt eller stå med løftede hender ? Hvis det er det det betyr å be, tror jeg ikke vi er istand til å gjøre det uten opphør.
Men det finnes en annen, en indre bønn som er uten opphør, og det er lengselen. Uansett hva du gjør, holder du ikke opp med å be hvis du lengter etter sabbaten. Hvis du ikke vil holde opp med å be, hold da ikke opp med å lengte."
Er det denne lengsla som er det djupaste i oss, er det kjernen i vår identitet ? "Eg er ein annan" har Jon Fosse sett som tittel på dette bandet i verket om Asle, kven er denne andre ? Ulike personar dukkar opp i romanen, men kanskje er dei berre uttrykk for ulike sider ved hovudpersonen ? Fosse tek utgangspunkt i eit sitat frå Arthur Rimbaud (1854-91) "Je est un autre", det let seg ikkje omsetja til norsk for vi bøyer ikkje "å vera" (etre) ulikt i første og tredje person. På engelsk ville det bli " I is another". Vi som hadde fransk på gymnaset på 1970 talet ville fått ein raud strek under dette, men Rimbaud lukkast i å vri på både normer, gramatikk og identitet slik han gjorde med all sin poesi. Han skreiv som opprørsk tenåring, etter 20 års alder levde han som bohem og eventyrar. Hans poetiske symbolisme verka som ein døropnar for andre, ikkje minst for den attenårige Paul Claudel ( (1868-1955). Etter å ha lest Rimbauds diltsamling "Les Illuminations" vart han verrkeleg opplyst og følte at "Det overnaturliges verden åpnet seg for meg." Claudel skulle seinare bli fransk diplomat og ein av Frankrikes store diktarar.Seinare det same året han oppdaga Rimbaud hadde han ei religiøs oppleving som skulle snu opp ned på livet . Juledag 1886 står han i Notre-Dame de Paris og lyttar til koret som syng Magnificat - Marias lovsong (ikkje tilfeldig ?), då han brått opplever at Gud grip inn og han trur. " I løpet av et øyeblikk ble mitt hjerte grepet, og jeg trodde." Den trua skulle aldri seinare sleppa taket i Paul Claudel og den skulle og koma til å prega alt han skreiv.
Denne hendinga er blitt vurdert til å vera så viktig at ei plate med inskripsjonen " 25 Decembre 1886. Conversion de Paul Claudel. Magnificat." er lagt ned i golvet på den no brannskadde katedralen.
Eg vender tilbake til spørsmålet om kva som er vår identitet, kva som er kjernen i vår vesen ? Er det denne lengsla som Asle filosoferar over og mange med han, alt frå Rainer Marie Rilke til Hans Børli ! Det er ei linje i Paul Claudels lange dikt "Vers d` exil" som eg merka meg for mange år sidan og memorerte, og som for meg vart eit svar og ei trøyst i motgang.
" Quelqu`un qui soit en moi plus moi-meme que moi."
( Ein som i meg er meir meg enn meg sjølv).

Noko av det same som Claudel opplevde i møte med Rimbauds poesi opplevde eg i møte med den norske diktaren Olav Nygaard (1884 - 1924). Han opna opp mot den andre verda, braut dei stengslene som materialismen har lagt rundt oss. I norsk dikting er det knapt noko som har sett klårare inn i den hinsidige, kanskje med unntak av Olav Aukrust.

" Eg var på same staden
fyrr ein gong,
det var den vaaren
fyrehenge rivna
fyr mine røynslur,
og eg høyrde song
so Saatehonne
stod i smil og livna.
Eg totte vangen
baud meg mjuke armar
og skolv av liv
som heite brurebarmar."

(frå Minnevigsle)




lørdag 9. januar 2021

Poetica:Årsskifte

Tidleg ettermiddag

tida nøler før soleglad

dagen flyt stille inn i natta.

Dra gardina frå vindauga

og legg blikket inn i skumringa

la mørkret tala om det

som lyset ikkje rørte ved

og dagen vende seg bort frå.

Snart årsskifte

tel dagar, tel timar

vent så på desse mjuke skuggane

for var det ikkje eit år sidan

eller fem, kanskje ti

eller langt, langt tilbake .

Vårt vesle rom i tida

vi som lever både no

og ein gong for lenge sidan.