April og stilla

 April og naturen opnar seg på nytt som alle år. Varme i lufta dei siste dagane, eg kunne sitja i sola etter jobb.Snart slutt på dagleg vandring til arbeidet, det kjennest rart etter 44 år. Dette måtte modnast men no står det klart for meg at det er rett tidspunkt! Vi ser på vesle Gustav på vel ein månad, det set alt i sitt rette perspektiv når eg sjølv går inn i den siste livsfasen. Ein aprildag for 69 år sidan i morgon, eg vart kasta inn i dette underlege vi kallar tilværet. Gradvis vaks medvitet og undringa fram, sterkare og sterkare vart det næra av naturen, stilla og mysteriet. Eg les dikt av Jon Fosse, den vesle boka “ Stein til stein”, der han skildrar stilla som veks ut av augneblinken, av det å vera tilstades her og no omslutta av naturen og dei/ det andre.

STEIN PÅ STEIN

stein på stein

og sjø på sjø

og ein himmel

veldig som havet

ein der ute kan sjå

nokre fåe hus

nokre båtar

og ei stille

heilt stille

Noko tek i mot og noko vinkar farvel. Det var så klart for oss for seks år sidan då min far forlet oss nesten samstundes som Mathilde kom til oss. Kanskje passerte dei kvarandre der ute ein stad? Eit vakkert bilete å finna trøyst og meining i.

ENGEL OG STJERNE

ein blå dag forkynner si kome

og dagens engel

vinkar deg til seg

med begge hendene sine

og du snur deg og du ser at ei stjerne

lyfter hendene sine

og vinkar deg farvel

Påskevigilien

 

Påskelovsangen 

Fryd deg – du himlenes engleskare!
Juble av glede, Guds mysterier!
La frelsens basun kunngjøre den store konges seier!
Må også jorden – lysende i den evige konges klarhet,
glede seg i sin nye strålekrans,
og vite at mørket som omsluttet verden, er hevet.
Glede seg skal også Kirken, vår mor,
kledt i glansen fra så stort et lys,
mens denne hall gjenlyder av mengdens mektige sang.

(℣: Herren være med dere.
℞: Og med din ånd.)
℣: Løft deres hjerter.
℞: Vi løfter våre hjerter til Herren.
℣: La oss takke Herren, vår Gud.
℞: Det er verdig og rett.

I sannhet, verdig og rett er det
av hele vårt hjerte og sinn
å lovsynge den usynlige og allmektige Fader
og hans enbårne Sønn,
Jesus Kristus, vår Herre.
For oss innfridde han Adams gjeld til den evige Far,
og med sitt dyre blod utslettet han fortidens synd.
Ja, dette er påskefesten
da det sanne Lam blir ofret.
Med dets blod blir de troendes dørstolper vigslet.
Dette er den natt
da du i fordums tid førte våre fedre,
Israels barn, ut av Egyptens land
og bragte dem tørrskodde over Det røde hav.
Ja, dette er den natt
da ildstøttens lys fordrev syndens mørke.
Dette er natten og timen
som løser alle her nede som tror på Kristus,
fra verdens laster og syndens mørke,
gir dem din nåde tilbake
og skjenker dem del i din hellighet.
Dette er den natt
da Kristus brøt dødens lenker
og seirende stod opp fra de døde.
Så underfullt bøyer din godhet seg mot oss!
Uten mål eller grense er din kjærlighets miskunn:
For å løskjøpe trellen prisgav du Sønnen!
Sannelig: nødvendig var Adams synd,
den som Kristi død har utslettet.
Å, salige synd som vant oss så stor en gjenløser!
For denne natt driver med hellig makt
ondskap på flukt,
renser for synd, gjenreiser den falnes uskyld
og gir de sørgende gleden tilbake.
I sannhet salige natt
da himmelen forenes med jorden,
det guddommelige med det menneskelige.
Hellige Far! Ved nåden du skjenker oss
i denne hellige natt,
rekker jeg deg vår lovprisnings kveldsoffer
i denne brennende kjerte,
som de strevsomme bier har virket,
og som din hellige Kirke høytidelig frembærer
ved dine tjeneres hender.
Derfor ber vi deg, Herre:
La dette vokslys,
viet til din ære,
brenne videre uten opphør
og fordrive denne natts mørke.
Gi, at det blir tatt imot som søt vellukt
og blander seg med himmelens lys.
Må morgenstjernen finne det brennende,
den morgenstjerne som ikke kjenner nedgang:
Kristus, din Sønn,
som er stått opp fra de døde
og i sin klarhet lyser for menneskeslekten,
han som lever og råder fra evighet til evighet.
℞: Amen.

Det er alltid like fint og meiningsfullt å få ta del i liturgien på påskenatt. Vi feirar Kristi oppstode med tenning av påskelyset ute, påskelovsongen, fornying av dåpsløftene, ordets liturgi med sju tekstar frå Det gamle testamentet, eit frå breva og evangelium. Etter preika vart fire konvertittar teke opp i Kyrkjas fulle fellesskap og fekk del i sakramenta, ferminga og Kristi lekam og blod. Dei var spente og nervøse, men så glade og strålande av takksemd etterpå. Det er så tilfredsstillande og meiningsfylt å få vera med på dette som kateket og undervisar på troskurset og som fadder. Det inngår og i ein større samanheng som vi ser både i Europa, Australia og USA, overalt er det ein markert auke i talet på konvertittar og vaksen døypte.Som eg tidlegare har peikt på kan ikkje dette forklarast med noko som Kyrkja har foretatt seg, det har vakse fram av seg sjølv og heilt sikkert næra av Den Heilage Ande. Kyrkja har gjennom sine totusen år hatt nedgangstider og oppgangstider, kanskje ser vi no ein oppgang etter år med fråfall, sekularisering og overgrepsskandalar? Vi kan vona og be, og støtta oss på det einaste som er held i motgang og mørkre.

“ Kristus er stått opp  - ja han er sanneleg stått opp. Halleluja”

Langfredag

 Langfredag er den einaste dagen i året der det ikkje vert feira katolsk messe, men vi har den den sterke langfredagsliturgien med fokus på Krist liding og død på korset. Lesningar  frå Jesaja, Hebrearbrevet og heile lidingshistorien frå Johannes evangeliet, ti forbøner, hylling av korset og kommunion med brød og vin frå Skjærtorsdag. Mellomalder hymnen Stabat Mater framført i orginal versjon av koret, eg gjev den att i nynorsk versjon under. Etter gudstenesta økumenisk korsvegs vandring i Kristiansand sentrum, noko som har blitt ein fast tradisjon. Dei 14 stasjonane der vi føl Kristus på Via Dolorosa til Golgata, i år vart tekstlesing og bønner understreka av at alle var våte og kalde etter kvart!

1938

1Standande i gråt og kvida / Herrens mor ser Sonen lida / høgt på kross og skjemdartre.

2Skjelvande, til dauden såra / og av sverdet gjenombora / stend ho i sin hjarteve.

3Ingi sorg er tung som denne / ingen hev so djupt fått kjenne / liding som Guds fagna mor.

4Men hjå Sonen vil ho vera / og med honom liding bera / til hans siste sukk på jord.

5Kan det nokon utan tåre / sjå ho i si liding såre / bogna under krossen ned –

6Kan det nokon hegda gråten / når han ser ho, jammerbroten / luta under pinsletre.

7All vår synd låg på den eine, / krossen tyngde på den reine, / han som utan synder var.

8Bøygd av sorg ho såg han lida / og i dauden eismal* strida; / djupt i sjeli sverdet skar.

9Kjærleiks kjelde, moder milde, / eg so gjerne gråta vilde / attmed krossen hans med deg!

10Lat din kjærleik i meg strøyma / so din son eg kan kje gløyma, / og han kjennast vil med meg.

11Sæle mor, vil du det gjera, / at i hjarta eg fær bera / her på jord min Frelsars sår?

12Mine synder hev han sona, / lat meg fylgja deg og vona / at til krossen hans eg når.

13Lat meg blandt hans vener finnast, / all hans ynk og liding minnast / medan eg på jordi fer.

14Lat meg attmed krossen standa, / tårone med dine blanda / til eg kjem hans hjarta nær!

15Møy, du reinaste av alle, / som deg her Guds mor fekk kalle, / vil du høyra bøni mi?

16Lat meg her hans liding bera / og i liv og daude vera / med deg i din tunge strid!

17Um av såri då eg bløder, / er det livsens flod som fløder / frå hans kross og hjarteblod.

18Når eg fer frå jordheims aude, / lat di bøn frå dom og daude / fria meg, ver då meg god!

19Kristus, lat på himmelstrender / hennar milde moderhender / retta meg min sigerpris!

20Ja, når moldi av skal siga, / lat då sjeli upp få stiga / til ditt sæle Paradis! Amen.

                                                  Maria alteret tildekka

                                    Korset tildekka og alteret nakent fram til påskevigilien

                                  Våte og kalde korsvandrarar.

Munkane frå Tibhirine

 Det er tredve år sidan dei sju trappistmunkane i Tibhirine i Algerie vart brutalt drept . Dei vart bortført natta mellom 26. og 27. mars 1996, dei vart funne døde i mai same år. Situasjonen i Algerie var kaotisk på denne tida med borgarkrigen som raste mellom regjeringsstyrkane og islamistiske opprørarar. Trappistmunkane hadde blitt åtvara fleire gonger, men valgte å bli i klosteret « Vår Frue av Atlas». Den interne diskusjonen er skildra i filmen « Om guder og mennesker» frå 2010, eg har tidlegare skreve om det. Klosteret vart grunnlagt i 1938 og hadde heile tida levd i harmoni med sine muslimske naboar, munkane hjelpte dei lokale innbyggjarane med såvel jordbruk som medisinske problem. Kva som skjedde for tredve år sidan er uklårt, munkane vart bortført jula 1996 av islamistar og halde i fangenskap fram til mai. Ein meinte i utgangspunktet at dei vart drept av islamistane som bortførte dei, men det er mogleg at dei omkom då regjeringsstyrkar gjekk til åtak på islamistane? At det berre var hovuda som vart funne har støtta denne teorien. Dei er alle gravlagt i Tibhirine.

Det var ni munkar i klosteret men to av dei unnslapp denne fatale jula. Christiane, Luc, Cristophe, Michel, Célestin, Bruno og Paul  vart erklært som martyrar for trua. 8.dessember 2018 vart dei saligkåra i katedralen Notre Dame de Santa Cruz i Oran. Det er ikkje krav om mirakel for saligkåring, berre for heilagkåring dersom ein er erklært som martyr. Når dei sju trappist- martyrane blir formelt heilagkåra er enno ikkje kjent. Pave Leo vil vitja Algerie 13-15. april i år, og det blir nok då ei markering av desse sju martyrane!

«Marie nous appelle dans le Verbe
et dans l'Esprit nous laisser aller
Dans la Joie du DON
Vers le Père
Vers nos Frères»
(Poème de Frère Christophe, 1979)^[

       ^{Foto: cath ch}

«Eg har sagt: De er gudar, søner åt den høgste er de alle. Men som menneske skal de døy, som ein av fyrstane skal de falla." (Salme 82)

Filmen « Om guder og mennesker» refererar til denne bibelteksten.

Gamle og nye tårer

 Dag og Tid 27. mars

Om gamle og nye tårer

Eg veit ikkje heilt om det stemmer, men eg har eit bestemt inntrykk av at det er lågare terskel for å visa kjensler i det offentlege rom enn det var for eit par tiår sidan. Det blir felt tårer både når ein vinn og taper ei idrettstevling, når ein artist lukkast eller mislukkast, og kanskje når det blir avslørt at ein politikars moral ikkje held mål!

Den svenske historikaren Peter Englund er ein meisterleg formidlar  av så vel  feltherrar med sine krigar  og slag, som  det nære og daglegdagse. Går vi tilbake til førmoderne tid ville vi blitt slått av  kor høglytt folk gav uttrykk for kjenslene sine i tårer, hulking og rop. Det gjaldt så vel gamle som unge, menn som kvinner, både dei høgt og lågt  i samfunnet. Ein feltherre som hadde tapt eit slag kunne kasta seg på jorda i jamring og gråt. Men dette treng ikkje vera  uttrykk for at tidlegare tiders menneske var meir «barnslege» eller «kjenslemessig ustabile» enn vi er. Peter Englund peikar på at grensa mellom det private og det offentlege var  heilt annleis  enn i moderne tid. Privatlivet i vår forstand eksisterte ikkje i Mellomalderen og heller ikkje på 16-1700 talet,det kom  først utover 1800 talet. Gråtfylte kjensler  vart  då  gradvis privatisert, men og feminisert, forskjellen mellom menn og kvinner blei meir markert. Menn skulle ha kontroll på kjensler, seksualitet og bankkonto! Baksida var  at dei blei meir introverte og melankolske?

Historia har alltid gått i bølgedalar, og dei førmoderne kjensleuttrykka ser ut til å vera  i ferd med å koma tilbake både på godt og vondt. Det er nærliggjande å  tenkja at grensene mellom det private  og offentlege igjen er i ferd med å forskyva seg.  Ei grenselause eksponeringa av eige privatliv via sosiale media må nødvendigvis føra til at det offentleg rom igjen blir ein arena der dei høglytte kjenslene  får boltra seg.

 

Servant of God Ruth Pakaluk

 Det dukkar stadig opp nye helgenkandidatar. Nyleg vart det i bispedømmet Worchester i USA teke eit første initativ til ein saligkåringsprosess for Ruth Pakaluk. Ho hadde protestantisk bakgrunn,men som ung rekna ho seg som ateist og var ivrig forkjempar for kvinners rett til abort. Under studietida på Harvard møtte ho Michael Pakaluk, han kom frå ein katolsk familie men var ikkje lenger truande. Saman søkte dei sanninga og byrja etter kvart å gå til katolsk messe. Michael fann tilbake til Kyrkja og Ruth vart ein del av Kyrkjas fulle fellesskap julafta 1980.Ruth vart sterkt engasjert i Kyrkja både med katekese og ikkje minst i « pro- life» rørsla. Frå å vera forkjempar for abort vart ho forkjempar for det katolske synet på retten til liv. Ho og Michael fekk etter kvart seks barn, ein gut døydde i krybbedød. I nabolaget var ho den omsorgsfulle som tok seg av store og små .Som alle helgenkandidatar var ho fokusert på Eukaristien og gjekk dagleg til messe, ho levde og eit intenst indre bønneliv. I 1991 får Ruth påvist brystkreft, det hindrar på ingen  hennar engasjement, heller ikkje mot slutten av livet då ho lever med spreiing og store smerter. Ho døyr 25.september 1998, bare 41 år gammal.

Var Ruth Pakaluk ein helgen? Tilsynelatande levde ho ei vanleg liv med eit engasjement ikkje ulikt mange andre unge mødre i Kyrkja. Det var ikkje ekstraordinære fenomen knytt til livet hennar, men ho var ei from kvinne som dagleg  praktiserte si katolske tru med stort alvor. Det var sagt at ho praktiserte det ordinære på ein ekstraordinær måte. Det er ein lang veg fram til kanonisering - heilagkåring og kanskje når Ruth Pakaluk aldri der. Men kanskje er det truande som henne vi treng i åra som kjem, tilsynelatande som alle andre men med ei sterk tru næra av Eukaristien som drivkraft for sitt engasjement for andre.

                                     Foto: EWTN News.

«To give life and to defend it. To have faith and to spread it. To be gifted, and to freely give of those gifts.»

Hamnet

 Filmen Hamnet regissert av Chloé Zhao går for tida på noske kinoar.Filmen har fått god kritikk og er oscarnominert. Filmen handlar om William Shakespear og kona Agnes Hathaway basert på ein roman av Maggie O’Farrell frå 2020. Filmen og boka er ei dramatisering av relasjonen mellom den store diktaren og kona Agnes ( det ser ut som både Agnes og Anne er brukt)  frå dei først møtest og blir betatt av kvarandre og til dei må ta inn over seg  den botnlause sorga som rammar dei når 11 årige Hamnet døyr.Historisk er det usikkert kva han døydde av, i filmen blir både han og tvillingsøstera Judith ramma av byllepest, ho overlever, han døyr ein smertefull død i armane til mora. Sorga er tilsynelatande uoverkommeleg særleg for Agnes. William arbeider med skodespelet som vi kjenner som Hamlet ( Hamnet og Hamlet er tilsvarande navn). Slutten av filmen skildrar korleis sorga kan lindrast gjennom kunsten framstilt ved at Agnes og brorens ser framføringa av tragedien Hamlet for første gong. Hamlet- Shakespears mest kjente drama og det mest meiningstunge med eit vidt perspektiv av fortolkingar. Ikkje minst rundt  dei store spørsmål i livet, karakteristisk nok ligg nesten alle dei sentrale karakterande døde når siste scene sluttar. 

Shakespears sonetter handlar og om dei store spørsmål i livet,sjølvsagt kjærleiken men vel så mykje tida og døden som alltid ligg truande i bakgrunnen, også dei stunder der diktaren uttrykkjer: « Shall I compare thee to a summer’s day» for lenger ut i diktet « And summer’s lease hath all too short a date» (sonett 18).For tida er nådelaus: « That Time will come and take my love away./This thought is as a death, which cannot choose/But weep to have that which it fears to lose.» ( sonett 64)Vi veit ikkje kven som først skal gå bort, ein sjølv eller den og dei ein elskar: « Or I shall live your epitaph to make/Or you survive when I in earth am rotten».Men  kunsten kan likevel nå utover tida og døden: « Your monument shall be my gentle verse,/Which eyes not yet created shall o’er- read.» (sonett 81) Sonett 60 som er ein av dei meste kjente sluttar på same måte etter å ha skildra tida som utan nåde « Like as the waves make towards the pebbled shore/ So do our minutes hasten to their end», men det er håp for: «And yet in hope my verse shall stand/ Praising thy worth, despite his cruel hand.»