onsdag 23. desember 2020

Poetica: Advent

 

Advent

Ikkje lette snøfnugg

men tunge vasstrukne stiar

der vi bøyer oss

for regnbyger og tett kratt

og så denne augneblinken

der sola dansar i havgapet

blendande som eit bål mot netthinna

lyser opp desse endelause slettene

som kviler i forventning

om det som skal koma

ditt ja gjeve ein gong

for oss alle.

 


fredag 18. desember 2020

Poetica: Dette lyset

 Det er alt over to veker sidan eg den 1.desember uforskylt vart innblanda i ei trafikkulukke på veg heim frå kontordag på Evje. Det var låg sol og våt vegbane med gjenskinn. Brått fekk eg sola midt i augene og sikten framover var null, meir hugsar eg ikkje før ein halv time seinare då politi og ambulanse var på staden.Eg hadde blitt påkjørt bakfrå i stor fart, heile bakpartiet på min bil var blitt klemt inn. Heldigvis ikke alvorleg skade, heller ikkje på dei som sat i bilen bak. Det kunne gått mykje verre! Små tilfeldigheiter  kan vera avgjerande ? Det var ei merkeleg kjensle etterpå, nærast draumeaktig men eg var merkeleg nok ikkje redd. Her er ei poetisk skildring av dette.

Dette lyset

Opninga til desember

og så brått dette lyset

utan varsel bryt det medvitet

stryk ut minnet

og slik berre desse

draumeaktige rørslene

mellom kjent og ukjent

ei ny rolle, eit nytt kostyme

manus borte for lenge sidan

berre ei forteljing er att

om den urørbare grensa

og den speglande solflata

der sømjetaka oppover møter hender

utsrekt frå eit land

der bodskapen vert kviskra i løynd.





onsdag 16. desember 2020

Hans Børli i Adventstida

 Eg vender , og mange med meg, ofte tilbake til Hans Børlis poesi. Han er så jordnær og lett tilgjengeleg og han set ord på alt frå det daglegdagse til dei aller største spørsmåla i tilveret. Kanskje er det difor hans poesi har nådd langt utover dei få som til vanleg interessserar seg for lyrikk ?

Lengten og undringa er sentral omgrep hos Hans Børli som i dette vesle diktet "Lengsel" frå  "Landskap" som kom i 1981.

Den som har lengselen i seg

er aldri fattig.

Lengselen kan legge

en blå kongekappe

selv over  tiggerens

magre skuldrer.


Og så det konkrete, sanselege som når han skriv  om heimebakt rugbrød (bakt av kona Magnhild !) i diktet

"De små gleder" :

Smaken av heimebakt rugbrød

med duftende sprø skorpe,

nykjernet smør, saltdugget

med klipt graslauk i

tidlig en sommermorgen

når skyggen av lauv

famler over voksduken på kjøkkenbordet -

selv om du ikke har opplevd mer......


Det er mørkt no i Adventstida og vi treng alt vi kan få av lys. Diktet "Lyset" frå "Brønnen utenfor Nachors stad" delte eg i facebook gruppa "Børlis venner". Det høver så godt i desse dagar:

Øde, blåsende kvelder

da hanen gol døgervill i skymmingen

og skogen pustet mørke.

Mor på tunstien,

lita, lutende mot nordavinden

mens snøfnugg vinglet som møll

i ljøsken fra fjøslykta.

Med blåfrosne hender vernet hun

den blafrende flammen mot vinden.

Og hver gang samme undring:at

hun maktet å berge lyset

brennende

gjennom blåst og snø.








mandag 14. desember 2020

Johannes av korset

 I dag 14.des er sidan 1969 den offisielle minnedagen for Johannes av Korset. Han døydde denne dagen i klosteret Carmelitas Descalzos i Ubeda berre 49 år gammal! Johannes vart saligkåra i 1675, heilagkåra i 1726 og utnemd til kyrkjelærar i 1926.


Frå " Bestigningen av Karmelfjellet":

" Slik har det seg at om noen i dag skulle ville spørre Gud direkte om noe, eller skulle nære ønske om å få syner og åpenbaringer, ville han ikke bare begå en galskap, men han ville fornærme Gud fordi han ikke holder blikket festet på Kristus alene, men i stedet søker noe annet eller nytt. Gud vil da kunne svare ham på følgende måte: Jeg har jo allerede åpenbart alt for deg i mitt Ord, altså i min Sønn. Derfor har jeg ikke noe å åpenbare eller kunngjøre for deg mer enn ham. Fest blikket på ham alene, for i ham har jeg nedfelt alt, både ord og åpenbaringer; i ham vil du finne mer enn du kan be om eller begjære."





mandag 7. desember 2020

Vår Frue av Atlas

 I morgon feirar vi minnedagen for Marias upletta unnfanging. Då kan det høva med denne teksten eg skreiv for kort tid sidan med utgangspunkt i drapet på trappistmunkane i Tibhirine i 1996. Munkane vart saligkåra 8.des. 2018 i Vår Frue av Santa Cruz i den algirske byen Oran. Det var visstnok den første saligkåringa i eit muslimsk land. Såvel representantar for algirske styresmakter som representantar for islam var til stades ved den høgtidelege sermonien. 


Vår Frue av Atlas (Notre Dame de l`Atlas) Fadia våkner av at dattera Samira på to år roper på henne. Det er en kjølig og regnfull desembermorgen i landsbyen Tibhirine i Atlasfjellene i Algerie. Selv om vi er på det afrikanske kontinentet er vinteren ofte kjølig og regnfull her oppe i fjellene, ja det kan av og til falle snø. Fadia er født og oppvokst her, og har aldri vært i hovedstaden Alger som ligger ti mils vei mot nord. Foreldrene kom til landsbyen for mange år siden og ble værende. Så får hun endelig fyrt opp og varmen brer seg gradvis i det lille kjøkkenet, snart er frokosten klar. Fadia holder øye med dattera som leker på gulvet, i natt har hun sovet godt og virker glad og tilfreds. Forkjølelsen hun har hatt de siste dagene har heldigvis gitt seg. Fadia tenker med gru tilbake på situasjonen for et år siden da Samira plutselig ble alvorlig syk. Den lille jenta fikk høy feber, hun pustet raskt og ville ikke ta til seg hverken mat eller drikke. Hva skulle hun gjøre, var det Allahas vilje at den gode lille jenta skulle bli tatt fra dem ? Nei, det kunne det ikke være ! Fadia pakket Samira godt inn i et ullteppe, og gav seg i vei de par hundre metrene fra landsbyen og opp til brødrene i klosteret «Vår Frue av Atlas», viet til Maria - Jesu mor, hun som aldri gjør forskjell og lytter til både kristne og muslimske mødre som ber for sine små. Brødrene ærer henne spesielt og ber den eldgamle bønnen , «Sub tuum præsidium - Under ditt vern tar vi vår tilflukt, Hellige Guds Mor.» Bønner kan hjelpe, men Fadia vet at det i klosteret også er en mann som kan gi medisinsk hjelp, hun har vært der en gang før med Samira og den eldre søstera Tahira da jentene hadde kikhoste. Broder Luc, legen og munken som hadde tatt navn etter sin kollega evangelisten Lukas, er etter hvert blitt en gammel mann på over 80 år, men han er fremdeles parat til å gi hjelp til alle som oppsøker han med alle verdens plager og sykdommer. Til hans lille klinikk hadde det så lenge landsbyfolket kunne huske vært mulig å komme for råd og hjelp, og ikke minst håp, for broder Luc er en mann av Gud som utstråler fred og godhet. Fadia går stille inn til broder Luc med den lille i armene, og kjenner med ett en stor trygghet. Forsiktig løfter han henne ned på undersøkelsesbenken, og kjenner, lytter og ser på den lille febersyke jenta. Dobbelsidig lungebetennelse sier broder Luc med slik ro at Fadia ikke blir grepet av angst. Han har alt snudd seg mot skapet med medisiner, og skriver på en liten konvolutt. Fadia har ingen penger, men broder Luc tar aldri betalt, all hjelp og alle medisiner er gratis. Et par dager senere er Samira mye bedre og etter en uke stabber hun rundt i huset som før. Fadia er dypt takknemlig, men denne morgenen er det like mye sorg og fortvilelse som fyller henne. Klosteret står tomt denne desemberdagen i 1996, ingen broder Luc, ingen av hans medbrødre, ingen sang, ingen bønner, ingen som kløyver ved eller fyller små krukker med honning – Miel de l`Atlas. Hvordan kunne dette skje ? Hvem kunne gjøre dette mot disse mennene som bare gjorde godt ? Fadia forstår ikke, hva er det som skjer med landet mitt ? Hvorfor tar vi livet av hverandre ? Brødrene i klosteret bar håpet om tilgivelse, om forsoning. Snart skulle de ha feiret jul, brødrene snakket mye om Maria - Jesu mor, som opplevet den største sorg en mor kan oppleve, å se sin sønn dø en smertefull død. Derfor er det ingen som forstår mødrene slik Maria gjør, all sorg og uro for de små barna tar hun del i. Imamen som ofte talte med brødrene hadde bekreftet at også i Koranen stod alt dette om Maria. Fadia ser på Samira og smiler, jenta smiler igjen og ler høgt når en solstråle bryter igjennom de regntunge skyene og forgyller det brune, krøllete håret. Smilet når meg 24 år senere og blander seg med sluttscenen i spillefilmen «Om guder og mennesker» (Xavier Beauvois 2010) der brødrene går mot døden sammen med sine kidnappere i et snødekket landskap. Det er en uvanlig sterk historie om trappistmunkene som kom til denne lille landsbyen allerede i 1938 og ble der til de døde som martyrer under borgerkrigen i landet våren 1996. Forholdet til den muslimske lokalbefolkning var nært og preget av gjensidig omsorg og respekt. Dette ble ikke minst tydelig etter at Christian de Chergé ble valgt til prior. Helt fra oppveksten hadde ha vært engasjert i dialog mellom muslimer og kristne. I Tibhirine starte han dialoggruppen Ribât-elSalâm (Fredslenke). For Christian var dialog like mye handling som samtale, det var de små dagligdagse handlingene som å forbinde et brannsår, tilby transport, fylle honning på små krukker, vise nye kunnskap om landbruk, delta i avlutningen av Ramadan. Broder Luc (Paul Gabriel Dochier) var den eldste av brødrene, han kom til klosteret like etter andre verdenskrig. Han var utdannet lege og gav helt til det siste medisinsk hjelpe til lokalbefolkningen. Broder Luc var høgt elsket og respektert av alle! Trappistbrødrene vendt ikke tilbake til Tibhirine, men i dag er det likevel aktivitet her. Kommuniteten «Le Chemin Neuf» (Den nye vegen) har overtatt klosteret, de har så vel prester som legfolk som medlemmer og har en økumenisk orientering. Samira er 26 år nå, gift og småbarns mor. Fadia smiler igjen for det er lys i «Notre Dame de L`Atlas» og barnebarnet løper henne gledesstrålende i møte.



                                             Maria med Jesusbarnet (Røgle kloster)



søndag 22. november 2020

November

 November - overgangen frå haust til vinter. Det er mørkt og grått, naturen går i dvale. Hans Børli har fleire dikt om november.

Her er eit frå "Hver liten ting" som kom i 1964


Værbrauta henger frynset over skogen

som en guirlander av papir

under taket i en forlatt festsal.

Stillheten er så stor

at du hører den :

En usigelig ensom tone

vibrerer i frostlufta. Det er som

den forvåkte spillemannen

ennå sitter igjen etter oppbruddet.

Stryker fåfengt på fela, stirrer

glassøygd ut i ingenting.









                             Frå parken rundt Baroniet Rosendal ein novemberdag.



fredag 13. november 2020

Fader Robert til minne.

 Trappistmunken Fader Robert ocso døydde i klosteret sitt, Hylland munkelyd i Tinn; 29. september i år. Rekviem og gravferd frå Atrå kyrkje 7.oktober, slik fekk han kvila i den bygda han budde det meste av livet og som han sette så stor pris på. Han fekk tidleg klosterkall og alt som 17. åring for 71 år sidan gjekk han inn i eit trappistkloster  i Rhode Island, USA minste stat, der han opphaveleg kom frå. Etter fleire år i ulike kloster modna tanken om å bli eremittmunk og han søkte råd hos Thomas Merton som vel  er den mest kjende og bokleg mest produktive trappistmunken.  John Willem Gran høyrde og til same orden, og då han vart biskop av Oslo ville han gjerne at fader Robert kom til hans bispedømme, og slik vart det. Han kom ein iskald januardag i 1967 og slo seg ned som einebuar, først i Gudbrandsdalen, seinare i Tinn i Telemark det han vart verande resten av livet. Tanken var nok at det skulle grunnleggast ein klosterkommunitet her og etterkvart vart det slik, sjølv om mange menn prøvde seg for kortare og lengre periodar men  for så  vendte tilbake til det verdslege livet igjen. Å leva som trappistmunk er ikkje for kven som helst, men for eit par tiår sidan kom to estiske menn til Hylland munkelyd og dei vart verande. Slik vart det ein liten kommunitet her oppe med sjølvbygde hus og kapell.

Eg las for føsret gong om fader Robert i St. Olav på 1970 talet. Ikkje så lenge før det hadde eg vorte introdusert for katolisismen og klosterlivet via Thomas Mertons sjølvbiografi "The Seven Storey Mountain" som forresten kom i norsk omsetjing no i år. Eg vart fascinert av det eg las, og tanken var å ein dag vitja fader Robert og den vesle munkelyden i Tinn, men så var det brått for seint.Ein skal aldri utsetja slike planar!  Dei som traff han opplevde han som ein heilag mann, kanskje som ein russisk starets eller ein av einebuarane i ørkenen på 2-300 talet. Vi trur at dei heilage ber for oss, små og store, kjente og ukjente, kanoniserte eller ikkje, alle er dei ein del av den store skaren som står framfor Gud og stemmer i sitt Sanctus. Fader Robert er nokså sikkert ein del av denne skaren no.

Han kvile i fred. RIP.







Cisterncienserordenen som trappistmunkane tilhøyrer kom til Norge i Mellomalderen og grunnla kloster på Hovedøya utanfor Oslo, Lyse ved Bergen og Tautra og Munkeby i Trøndelag.





tirsdag 10. november 2020

Ruth Maier 100 år

 I dag 10. november på 100 års dagen for Ruth Maiers fødsel  vert ein plass i Oslo med hennar navn innvigd. Plassen ligg på St. Hans haugen, ikkje langt frå Dalsbergstien der ho budd i eit pensjonat for unge kvinner då ho  26. november 1942 vart henta av  norsk statspoliti og kjørt til transportskipet "Donau", første etappe på vegen til Auschwitz der ho sannsynlegvis vat sendt rett i gasskammeret då ho kom fram 1. desember. Ruth Maier har på mange måtar vorte eit symbol på deportasjonen av jødar frå Norge til naziregimet sine utryddingsleirar.

Rett nok var ho ikkje norske jøde, men ein av dei rundt fire hundre jødiske flyktningane som kom til Norge i åra like før krigen. Norske styresmakter var skeptiske til å ta imot jødiske flyktningar, men mellom anna Nansenhjelpen leia av som til Fritjof  Nansen var ein pådrivar for å ta imot desse som flykta frå forfølginga under Naziregimet. Ruth Maiers var bare 19 år då ho kom åleine til ein familie på Lillestrøm som far hennar i Wien tidlegare hadde hatt kontakt med . Ho lærte seg raskt flytande norsk og tok norsk artium, men var nok ei einsam og ulukkeleg kvinne, iallfall inntil ho vart veninne med Gunvor Hofmo som seinare vart ein kjent poet.Venskapet med Ruth Maier og hennar tragiske død fekk avgjerande innverknad på heile Gunvor Hofmos liv og forfattarskap. "Du malte din død" skriv  ho til Ruth som dreiv med akvarell måling. Det er gjennom dagboka ho førte gjennom heile ungdomen og fram til ho vart deportert at vi blir kjent med  Ruth Maier og hennar  lagnad. Hadde det ikkje vore for den og Jan Erik Volds innsats for å få publisert dagboka, ville ho og vore ein av dei mange ukjente og forlengst gløymde døde frå konsentrasjonsleirane. Det er ein uvanleg reflektert og belest tenåring vi møter i dagbøkene, ho er velformulert og til tiders nærast uhyggeleg klarsynt. I 1938 i Wien skriv ho: 

" Fedrene våre kan dere sende til Dachau, mødrene våre tilintetgjøre med gass."

Jan Erik Vold blir i eit intervju spurt om kva det kunne blitt av henne dersom ho hadde fått leva ? Han  svarar då berre at ho i alder var mellom Hanna Arendt og Susan Sontag !

Gunvor Hofmo stod sannsynlegvis på kaien då lasteskipet "Donau" la ut frå Oslo med kurs for Stettin 26.november 1942. Ombord var 532 jødiske menn, kvinner og barn. Berre ni av desse kom tilbake i live!

I 1946 skriv Gunvor Hofmo "Møte" :

Slik en regnvåt kveldsstund

kjenner du det er henne

en jødisk veninne de drepte,

hun hvis lik de lot brenne

sammen med tusen andres.


Ram stiger lukten fra fjæren.

Fuglene klynker alt stille.

Noen ler fjernt gjennom skumringen...

Stemmene klinger så milde

som de har natt i seg.


De vet bare at hun er her

og ser henne uten å se

og kjenner det bruke blikket

legge seg kjølig som sne

over din rådløse sorg.


Og din trang til å skrike,

rase, gråte og be,

slik som en liten unge

får viljen sin gjennom ved,

alt som du smertelig gjemte,

smelter vekk under det.


Du hører den myke stemmen

slik du hørte den sist,

spørrende uten klage,

dempet og underlig trist:

Warum sollen wir nicht leiden

wenn som viel Leid ist."






Snublestein lagt ned utanfor Dalsbergstien der Ruth Maier budde dei siste månadane ho levde.

søndag 8. november 2020

Minnedagen for Den heilage Elisabeth

 I dag er minnedagen for Elisabeth av Treeiniga. På "Carmel de Lisieux" si facebookside står det førgjande om henne:

"I dag  feirar vi Den heilage Elisabeth av Treeininga (de la Trinite) frå Dijon. Elisabeth Catez  vart fødd 18. juli 1880 i militærleiren d`Avor. nær Bourges. Frå sjuårs alderen mottok ho ved Kristi kjærleik den nåde å overvinna eit vanskeleg gemytt. Sjølv om ho bøygde seg for dei krav eit verdsleg liv stilte, var hjerta hennar  fylt med ønske om å gje seg heilt til eit religiøst liv. Ho gjekk inn i Karmel i Dijon 21 år gammal, gjennom kommunitetens opplæring fekk ho ta imot ei opplysande  innsikt i Dei tre gudommelge Personars nærver i sjela hennar. I ønske om at hennar liv bare skulle vera ei utstråling av Kristus, som ho elska, følte ho seg kalla  å vera ei lovprisning  av  Guds herlegdom. Krossfesta av ein frykteleg sjukdom døydde ho 9. november 1905, etter å ha  uttalt desse siste orda. " Eg går til lyset, til kjærleiken, til livet." Ho vart kanonisert av pave Frans 16. oktober 2016."




Wilfrid Stinissen skriv om Elisabeth: " At Elisabeth av Treenighetens  budskap er aktuelt  i vår tid, kan ingen bestride. Kanskje har menneskene aldri vært så fremmede for seg selv. så splittede, så jaget, så overfladiske, så rotløse, så istykkerrevne som i dag. Og så kommer karmelittsøsteren Elisabeth og viser oss en vei fra vår periferi til vårt sentrum, fra mangfold til enhet, fra splittelse til helhet, fra stress og jag til ro og fred. Hver eneste helgen er en gave fra Gud til  menneskeheten. Vi kan vel si at den gaven vi får i søster Elisabeth er særdeles verdifull og nødvendig."

søndag 1. november 2020

Allehelgensdag

I dag 1. november feirar vi Allehelgensdag - Festum omnium sanctorum. Året rundt har vi festdagar for ulike helgenar, kjent og mindre kjente. Dagen i dag er for alle, kanskje ikkje minst for dei ukjente, dei som levde og døydde i det stille, og som ingen idag hugsar navnet på. Dei er mange, og ein del  av heile den himmelske hærskare som det står om i dagens tekst frå Johannes Openberring. Dei la ikkje mange spor etter seg, men i det stille bar dei gudslengten i bøn, tilbeding og omsorg for sine medmenneske.

Alt i dei første hundreåra etter Kristus vart dei heilage heidra, dei kristne møttest på gravene til martyrane for å be og minnast dei som hadde gått framom dei inn i  Paradis. Etterkvart vart helgenskaren utvida  til ikkje bare å omfatta martyrar, men også bekjennarar, kyrkjelærarar, munkar og nonner. I 835 la pave Gregor IV martyr- og helgendagen til 1. november, og seinare har han vorte værande på denne dagen. 

I dag minnest vi spesielt dei tre martyrane frå åtaket i Notre Dame kyrkja i Nice! Vi minnest og at det i går var 10 år sidan det brutale åtaket  på kyrkja "Our Lady of Salvation" i Irak. 52 kristne vart martyrar denne dagen, mellom dei to små barn og eit barn i morsliv. 


"Vi arme syndere VI BER DEG, BØNNHØR OSS Styr og bevar din Kirke Opplys Kirkens fiender Gi hele det kristne folk fred og enhet Styrk og bevar oss i din hellige tjeneste Gi alle avdøde den evige hvile Guds Lam, som tar bort verdens synder SKÅN OSS, HERRE Guds Lam, som tar bort verdens synder BØNNHØR OSS, HERRE Guds Lam, som tar bort verdens synder MISKUNN DEG OVER OSS LA OSS BE: Herre, vi ber deg, gi oss som bekjenner vår tro på din Sønn, den oppstandne, å styrkes i håpet om den oppstandelse som venter dine tjenere. Ved Kristus, vår Herre. Amen."

(Frå Allehelgenslitaniet)







søndag 18. oktober 2020

Gudstenesta - underhaldning eller lovprisning

 Gudstenesta – underhaldning eller lovprisning ? Må gudstenesta , og ikkje minst salmeboka, tilpassast vår tid for å ha appell til dagens menneske ? Eg har med interesse og litt undring følgd debatten i Vårt Land, no sist samtalen mellom kyrkjemøte medlem Arve Lauritzen og salmediktar Eyvind Skeie. Gudstenesta er ei vare, og for å styrka produktet må mellom anna salmane oppdaterast hevdar Lauritzen. Eyvind Skeie føl han eit stykke på veg når han seier: « Hvis det ikke er berøring i en gudstjeneste, har vi mistet hensikten med hele greia.» Det slår meg korleis dette kan avspegla den moderne konsument-kulturen der alt skal vera underhaldning. Slik sett bryt det med det som har vore hovedfokus gjennom heile kyrkjas historie, like frå den jødiske gudsdyrkinga i Tempelet! Biskop, kardinal og karmelitt Anders Arborelius ocd, som eg ser svært opptil, set dette i perspektiv i artikkelen «Att leva liturgisk» (Karmel nr 4.2017). Vi feirar ikkje gudsteneste primært for å bli oppbygde eller få andelege erfaringar , men derimot for Guds skuld, for å tilbe Han og gje Han den takk som tilkjem Han. Gud er det det heile dreiar seg om, ikkje vår stadige leiting etter underhaldning, nye spennande sansestimuli og kjenslelada opplevingar! Så set han det litt på spissen når han skriv: ” Vi behöver inte alltid ”få ut” nogot av en gudstjänst. Vi får istället ge oss til honom. Det spelar inte så vansinnigt stor roll ”hur vi känner det” når vi är med i en gudstjänst. Tycker vi det är lite tråkigt, så dör vi inte av det.” Dersom kyrkja vel å spela på underhaldningsindustriens banehalvdel vil ho kanskje vinna kortvarige sigrar, men tapa i det lange løp. Gudsmysteriet, liturgien og tradisjonen kan kanskje synast «tråkigt», men har vist seg å halda i to tusen år. Frode Thorup, lege og sekularkarmelitt.


Innlegg  Vårt Land 14. oktober




torsdag 15. oktober 2020

Te resa av Avila

 Vi feirar i dag minnedagen for Teresa av Avila (1515-82), karmelittnonne, klostergrunnleggjar og reformator, mystiker, skribent og kyrkjelærar. Det siste vart ho utnemd til 29. september 1970 samstundes med Den heilage  Katarina av Siena. Ho har ein unik posisjon i Karmelitt ordenen, men og i Kyrkja generelt.

Lat oss be om hennar råd og forbøn i desse vanskelege tider !


Teresa

Du kunne snudd før teke det roleg ikkje stått løpet ut ikkje sete med pennen i lange nattetimar ikkje stått i brennande sol og planlagt trappetrinna inn til koret. Du snudde ikkje bore av ei anna kraft ikkje dette skrøpeleg hylster som omsluttar det evige. Vi uverdige tenarar.



mandag 12. oktober 2020

13.oktober

 13.oktober er ein spesiell dag i vår familie, ein dag som knytar generasjonar saman over snart 150 år.

Min bestefar vart fødd denne dagen i Horsens i Danmark, han kom til Norge like før hundreårsskifte , og vart disponent for Kvinnherad Ullvarefabrikk i Rosendal. Han gifte seg med Marie Johnsen frå Stavanger i 1899, men dei fekk bare seks år saman, to barn døydde, to levde opp. Han gifte seg på ny og fekk to søner, men tragisk nok døydde den andre kona Hanna 13. oktober 1913. Det var på bestefars førti års dag !

For eit år sidan blir dette igjen ein gang vi ikkje vil gløyma. Vesle Mathilde kjem til verda midt på dagen, og halv elleve om kvelden går min far ut av den same verda, over 97 år gammal. Det vart så vakkert og meiningsfullt,og det understreka at det  er ein samanheng i alt som skjer. Salme 121 set ord på det for meg:

"Herren skal vara din utgang og din inngang frå no og til evig tid."                                                 Desse orda nytta vi og på gravsteinen hans.

Min far ønskte heile livet å koma til Roma, det vart utsett fleire gonger men til slutt kom han der som sprek syttiåring. Vi kom aldri til Roma i lag , men eg skreiv denne teksten om det for eit par år sidan:

Kom vi likevel til Roma ?

Du tala alltid om Roma
femti- og sekstiårsdagen kom og gjekk
utan at det vart nokon Roma-tur,
men du kom dit til slutt
som livsfrisk syttiåring
den evige stad under sju høgder
og eit handtrykk frå paven som varer
like inn der alle minna forsvinn
i aldringas grå dis.
Når mysteriet er løyst
tek Wallander sin kunstnar-far med til Roma,
der eg går åleine over Piazza Navona
drikk låg novembersol frå Berninis fire floder,
tenner lys hos St.Agnese in Agone
og ventar på Ingeborg Bachmanns vippehuske
som til natta skal ta meg opp
over Romas sju høgder og kanskje ned igjen
til Campo de`Fiori,blometorget
der djupe samtalar over vinglaset
varer inn i morgondagen.
Vi kom aldri til Roma isaman,
men kanskje kan vi likevel møtast ein gong
på halvvegen ein tidleg septembermorgon
når sola når Aventinarhøgda
og varleg løftar kuppelen frå Peterskyrkja.








fredag 9. oktober 2020

Jens Bjørneboe 100 år

 I dag 09. oktober er det hundre år sidan forfattaren Jens Bjørneboe vart fødd i Kristiansand. Han døydde for eiga hand i 1976, nedkjørt og alkoholisert. Eg minnest det godt, vi gjekk siste året på gymnaset og hadde akkurat lest og lete oss inspirera av hans siste roman "Haiene", men og trilogien om "Bestialitetens historie" som kom eit par år før. Det var mange av dei som var unge på 1960-70 talet som vart inspirert av den opprørske og frittalande Bjørneboe.

Bjørneboe er umoglege å setja i nokon bås, dette måtte i såfall vera som livslang opprørar og "enfant terrible" ? Han var den verdikonservative antroprosofen og Steinarskule læraren som etterkvart vart politisk radikal anarkist. Han skreiv alt frå vakre dikt i tradisjonell form til dei pornografiske bøkene "Uten en tråd" (blir neppe rekna som pornografiske i dag), han var romanforfattar, dramatikar, skreiv viser som framleis blir framført, han var essayist , og ikkje minst ein engasjert og provoserande samfunnsdebattant. Han tok opp viktige tema som feil og manglar i  skulevesnet, fengselsvesnet, rettsoppgjeret for å nevna eit par av dei mange saker han engasjerte seg i. Men han kunne og vera grenselaus naiv som  til dømes  i synet på Aust-Tyskland som biograf Tore Rem påpeikar.

Han var open for dei andelege og metafysiske sidene ved tilveret, noko som kjem tydelege fram i den siste romanen "Haiene". Sjølv om han braut med det antroposofiske miljøet på slutten av femtitalet, sat nok dette likevel djupt i han.  Jens Bjørneboes liv var turbulent og rotlaust, kanskje opplevde han å vera hudlaus overfor all smerte i tilveret ? Kva skal det menneske gjera som ikkje berre kjenner sin eigen smerte men og alle andres skal han ha sagt ein gong. Då er det forståeleg at alkoholen vert ein utveg, men kanskje hjelper det og å vera skapande kunstnar?

Jubileumsåret blir markert om enn noko amputert på grunn av smittesituasjonen. Vi har fått med oss foredrag av Tore Rem, dramatisering av Jonas, og så les eg om att "Haiene" etter 44 år.

Eg set pris på hans tidlege poesi, desse religiøst farga dikta i tradisjonell bunden form.

Til Våren

(Pinse)

De så ham komme og de så ham gå.

Men de som kjendte ham, de var så få,

og tyngden av det uhørte som skjedde,

og smertene ved dette å forstå,

de gjorde dem avmektige og redde.

Og alle døde litt ved det de så.


Hvad hjalp det dem i denne ventetiden

at saften steg i sedertrær og druer !

Nu var de hjemløse som ville duer

og hvileløse av sin store viden.


Hvad hjalp det dem i denne vnetetiden

at vårnatten var duftende og stor!


Først da de alle hadde møtt ham siden

tok hele hjemløsheten form i ord.






søndag 4. oktober 2020

Biskop Erik Varden til lukke

 I går vart  cisternciensermunk Erik Varden  ocso vigsla til biskop i Trondheim katolske stift. Det var ein verdig og flott sermoni i Nidarosdomen som vi kunne følgja minutt frå minutt på nettet. Han vart utnemnd av pave Frans alt i fjor haust og planen var at han skulle innsetjast like etter nyttår, av helsemessige grunnar vart dette utsett, men no var han klar til denne krevjande oppgåva.

Overgangen frå kontemplativ munk  i ein av dei strengaste klosterordenane til den aktive og utoverretta bispestillinga må vera stor. Det vil no gå bra ,for dette er ein mann med både stor teologisk, språkleg og administrativ erfaring som abbed i  Mount Saint Bernard Abbey i Leicestershire dei siste åra. Men han hadde nok tenkt eit livslangt  kall som munk, men då han vart utnemd hadde han vel eigentleg ikkje noko anna val enn å bøya seg under lydnadsløftet som alle munkar avlegg.

Han er og ein kulturell mann med innsikt i såvel musikk som litteratur. Boka "The Shattering of Loneliness" som kom i 2018 ber bod om det. Boka vart svært  godt motteken, eg las henne med stor interesse og fascinasjon.

Erik Varden er framfor alt ein bønas mann. I eit intervju med Vårt Land seier han:

"Hvis jeg forblir munk, og jeg håper å forbli munk, så er det rett og slett fordi jeg har oppdaget bønn som en helt vital nødvendighet. Ikke som en from øvelse, men som en forankring i det vesentlige. Klosterlivet er jo radikalt på flere måter, det er radikalt på grunn av den praktiske måten det oppdeler dagen på, det sørger for at bønnen får plass. Og der håper jeg at jeg har opparbeidet tilstrekkelig vaner og disiplin til å holde det gående. Jeg kan  bare ikke se hvordan jeg kunne gjøre noe som helst fornuftig og fruktbart, hvis ikke bønnen kommer først."




                                       
Med forbønn for den nye biskopen !

                                             



torsdag 1. oktober 2020

Minnedagen for Therese

 I dag første oktober feirar vi minnedagen for Den heilage Therese av Jesusbarnet (frå Lisieux) Ho døydde  30. september 1897, men dagen var alt oppteken som minnedag for kyrkjefaren Hieronymus så Therese fekk dagen etter. Det er nok ikkje mange som har levd så stille og ukjent i si levetid og vorte så viktig etter sin død som denne karmelittnonna. Uttalige er dei som har vorte inspirert av henne og hennar tankar, ho har vore og er framleis til stor hjelp for så mange,

Alt frå tidleg alder følte ho kallet. I dette korte sitatet skildrar ho sitt første møte med Karnmel:


"Hver ettermiddag gikk jeg en liten tur med pappa. Sammen besøkte vi det hellige

Sakramentet og hver dag i en ny kirke. Det var slik jeg for første gang kom inn i Karmels

kapell.Pappa viste meg gitteret inn til koret og fortalte at nonnene holdt til bakenfor der. Lite

ante det meg at jeg ni år senere skulle bli en av dem! ..."



Bønn til dagens laudes:

"Gud, vår Far, du som åpner ditt rike for de små og ydmyke, hjelp oss tillitsfullt å følge den salige Thereses lille vei. Før oss på hennes forbønn frem til din evige herlighet."





onsdag 23. september 2020

Helseangst

 Helseangst

Lege Kaveh Rashidi set i ein reportasje i Vårl Land ord på det som er blitt karakterisert som

ein av vår tids mest «utbreidde folkesjukdomar», nemleg helseangst. Han får klart fram at

ein som helsepersonell på ingen måte er friteken frå uro og angst for eigen og familiens

helse, dette blir ikkje minst tydeleg når ein står med ein nyfødd baby i armane.

Her er det viktig å ha to perspektiv klart for seg. For det første har det aldri nokon stad, til

noko tid vore tryggare å vera menneske enn i dagen norske samfunn, det gjeld aller mest for

små barn. For det andre er dei eksistensiell grunnvilkåra i tilværet dei same så lenge vi har

eksistert som art.

Nesten ingen barn døyr i trafikken og av drukning, nesten alle kreftsjuke barn blir friske,

svært få døyr av infeksjonar og i krybbedød. For over hundre år sidan miste min bestefar tre

av sju barn! Vi som var helsepersonell og hadde små barn på 1980 talet var med god grunn

redde, redde for krybbedød, smittsom hjernehinnebetennelse, epiglotitt

(strupelokkbetennelse) etc. I dag tilstandar som er så godt som utrydda. Det same er tilfelle

med tidlegare tiders utbreidde angst for helvete og fortaping. Kanskje kom den kollektive

helseangsten som ein erstatning, for som menneske er vi avhengig av å dela ein felles uro ?

Men det er ein dårleg erstatning, for uansett kor mange testar og undersøkjingar ein utset

seg for kan det ikkje gjera noko med dei eksistensielle grunnvilkåra i tilværet. Livet er eit

kortvarig og usikkert prosjekt med fleire spørsmål enn svar!


(Innlegg i Vårt Land 19. sept)




onsdag 16. september 2020

Marias sju smerter

 15. september er minnedagen for Marias smerter, tradisjonelt er det rekna med sju smerter.  Dagen har sitt opphav på 1100 talet, men vart først vanleg på 1300 talet.  Det var ikkje minst takka vera Servittarordenen som i sin spiritualitet la vekt på Jomfru Maria som  Den smertefulle Mor(Mater Dolorosa). I kunsten har dette  blitt framstilt  i form av sju sverd som peika mot Marias hjerte. I musikken har det sett sine spor i sekvensen Stabat Mater, tonesatt av ei rekkje komponistar. Eit anna døme er Pieta, Maria med den døde Jesus i armane. Minnedagen vert feira dagen etter  festen for " Korsets opphøyelse", og heng på mange måtar saman med denne for Marias deltaking i og smerte ved Kristi liding var ulik alle andre kristne, i og med at ho var hans kjødelege mor !

Marias sju smerter blir vanlegvis rekna som følgjande:

1.Simeons profeti ved Jesu framstilling i tempelet der han profeterar  at det gjennom  Marias sjel skal       gå eit sverd (Luk 2.34-35)

2. Flukta til Egypt for å unnsleppa Herodes soldatar . ( Matt 2.13-21)

3. Dei tre dagane Maria og Josef leita etter den 12 årige Jesus og fann han i tempelet (Luk 2.41-50)

4. Marias møte med Jesus på vegen til Golgata. (Luk 23.27). Den fjerde stasjonen i Korsvegsandakten.

5. Den krossfesta Jesus, og den sorga Maria måtte bera ståande under krossen. ( Jon 19.25-27)

6. Jesu lekam vert teke ned av krossen. Den trettande stasjonen i Korsvegsandakten og i kunsten som        Pieta.

7. Jesus vert gravlagt, framstilt i den fjortande stasjonen i Korsvegsandakten.


Stabat Mater dolorosa

luxta Crucem lacrimosa

Dum pendebat Filius


(Standande i grå og kvida

Herrens mor ser sonen lida

høgt på kross og skjemdartre)




                                                   Ora pro nobis !


mandag 10. august 2020

Poetar i skuggen av Holocaust

 1. Rose Ausländer (1901 – 88) Det er blitt spørsmål om det går an å skriva poesi etter Holocaust. Må ein i så fall pressa språk og symbol mot ei yttergrense slik desse tre gjer ? Rosa Ausländer, den vel minst kjende av desse tre, kom frå Czernowitz i Bukovina, no ein del av Ukraina. Ho var som Paul Celan tyskspråkleg jøde, dei kjente kvarandre og hadde også kontakt etter krigen. Ho reiste som ung til USA, men kom tilbake i 1939 for å ta seg av mora og mot alle odds overlevde dei. Etter krigen reiste ho kvilelaust rundt i Europa og USA, heile tida produsert ho dikt om Holocaust, om barndomen, om Bukovina - bøkeskoglandet – firespråkslandet med sin jødiske kultur, både tysk og jiddisch, som er borte, utsletta for alltid.         

                                                                                                                                                                          2. Paul Celan (1920- 70) Paul Celan (Opprinneleg Paul Antschel) er ein av dei store i europeisk litteratur. I år er det hundre år sidan han vart fødd i Czernowitz i Bukovina - bøkeskoglandet. Det blir markert med ei nyutgjeving av Øyvind Bergs gjendikting av Celans poesi. Paul Celan overlevde ghetto og arbeidsleir, det gjorde ikkje foreldrene som han var sterkt knytt til. Etter krigen budde han i Paris, og livnærte seg som lærar, omsetjar og forfattar. Holocaust kom til å prega både livet og poesien hans. Det er ei grunnstemning av død og mørke i alt han skriv. Det meiningslause let seg ikkje skildra så lett, og språket blir meir og meir fortetta og mangetydig. I 1970 blir mørket djupare enn han kan bera. Olav H. Hauge skriv om Celan: « Ved gluggen din sat berre du, - augo svart diamant, hjarta ein blodstein.»  

                                                                                                                                                                          3. Nelly Sachs ( 1891- 1970) Nelly Sachs var også tyskspråkleg jøde. Ho kom frå ein velståande, assimilert jødisk familie i Berlin. Ho skreiv si første bok i 1921, og fekk den sjokkarta opplevinga å sjå sine bøker på nazistanes bokbål. Takka vera Selma Lagerlöf og prins Eugen kom ho og mora til Sverige i 1940, og slapp dermed unna gasskammeret med eit naudskrik . Frå 1950 talet kjem den ein jamn straum av diktsamlingar, og i 1966 vart ho heidra med Nobelprisen. Tematikken kretsar om jødisk historie, religion og mystikk, og som i eit av hennar mest kjende dikt :«Israels kropp i röken gjennom luften». Ho sleit psykisk, men skreiv like til ho døydde som ei gammal kvinne. Året etter kom hennar siste diktsamling « Öppna dig natt», der ho framstår som meir forsona med tilveret.




mandag 27. juli 2020

Poetica:lyttande


Lyttande


Julikveld
trø mjukt på sommargrønt
lyttande til rislinga frå bekken
løynd bak dette levande forhenget
siv, villbringebær og brennenesler
under det heile eit uregjerleg teppe
med skvalderkål
eit himmelrike for pinnsvinet
men det  bryr seg meir om brunsneglar
enn songen frå bekken
men eg let tone og harmoni
fylla kvelden
det levande, ikkje nedskreve
likevel det same som i løynde
barndomsstunder
og dei som rørte seg i andre tider
lyttande med denne såre undringa
over songen som held fram
lenge etter at vi har  sovna
inn i den tidlause natta.





Den salige Titus Brandsma

I dag  27. juli feirar vi minnedagen for den salige Titus Brandsma, karmelitt, filosof og martyr.
Han vaks opp i ein from frisisk familie, som hadde halde fast ved den katolske trua gjennom hundreåra, trass i vanskar og trakassering. Fleire av hans søsken vart nonner og prestar. Titus gjekk inn i den skodde karmelittordenen som 17 åring, han vart prestevia som 24 åring. Han studerte ved Gregoriana universitetet i Roma, og tok doktorgrad i filosofi. Han vart oppteken av Karmels mystikk og oversetta Teresa av Avilas skrifter til nederlandsk, i 1928 stifta han "Institutt for nederlandsk mystikk". Han skreiv ei mengde artiklar og heldt foredrag også i utlandet. Titus Brandsma hadde som mange karemlittar ein sterk kjærleik til Maria - Spes omnium Carmelitarum - alle karmelittars von - som han kalla henne.

I 1935 utnemnde erkebiskopen i Utrecht Titus til andeleg rådgjevar for katolske journalistar. Dette skulle indirekte føra til martyrdøden, for då nazistane invaderte Nederland fem år seinare var Titus klar i sin tale mot  denne destruktive ideologien. Han tok sterkt til orde mot dei anti-jødiske lovene. Nazistane hadde merka seg denne uredde karmelittbroderen og 19. januar 1942 vart han arrestert av Gestapo. 26. juli døyr han i Dachau etter lengre tids tortur og mishandling. Den 6. august ber erkebiskopen fram sine kondolansar til familien:" Han var ein heilag ordensmann.... han gav sitt liv for Kyrkja."
Innan kort tid blir ryktet spreidd om at han er ein heilag mann. 3. novbember 1985 blir han saligkåra av pave Johannes Paul.




"Etterföljelsen av Maria - hon som är den mest upphöjda av alle skapade varelser och som Gud själv ställte fram som en förebild inför våra ögon - viser oss henne som mönster för alla dygder. Hon är den spregel, där vi ständigt skall se oss själva, den moder, som barnen skal likna allt mer och mer."

søndag 26. juli 2020

Og kjolen din er kvit

Eit av dei vakraste kjærleiskdikt er  "Og kjolen din er hvit" av itelienske Salvatore Quasimodo            ( 1901-1968). Han fekk Nobelprisen i 1958. Her i orginal og i Trond Svånås gjendikting, og til slutt mitt dikt inspirert av Quasimodo.

Du ser på meg med hodet bøyd,
og kjolen din er hvit,
og et bryst dukker opp av kniplingen
som løsner over venstre skulder

Lyset vinner over meg, det dirrer,
streifer dine nakne armer,

Jeg ser deg igjen. Du hadde
knappe og raske ord
som løste hjertet mitt
fra vekten av et liv
jeg kjente fra sirkus.

Dypt ned går veien
hvor vinden falt
visse netter i mars,
og vekket oss som fremmede,
som første gang.






E la tua veste è bianca 
Piegato hai il capo e mi guardi;
e la tua veste è bianca
e un seno affiora dalla trinaer
sciolta sull’omero sinistro.
Mi supera la luce; trema
e tocca le tue braccia nude.
Ti rivedo. Parole
avevi chiuse e rapide‚
che mettevano cuore
nel peso d’una vita
che sapeva di circo.
Profonda la strada
su cui scendeva il vento
certe notti di marzo‚
e ci svegliava ignoti
come la prima volta



Og kjolen din er kvit

Langt borte
nesten over mot den andre sida
der himmelen rører forsiktig ved havet
små kvite segl i kveldssola
og der er du der ute
åleine inn i det svinnande lyset
i den kvite kjolen din som
du drog over dei sommarbrune skuldrane
fort som om nokon skulle koma uventa
men ingen kom og soldagen blei borte
inn i mjukt og vernande mørkre
neste morgon vil kjolen din enno vera kvit
som i diktet til Salvatore Quasimodo
et la tua veste é bianca
eg les det langsomt og ventande

i skuggen framom det store bøketreet.

lørdag 25. juli 2020

Det døde barnet

Går det an å kjenna sorg om nokon som døydde lenge før ein sjølv vart fødd ?  Eg skreiv nyleg om min onkel Alf Roald og sølvbestikket med fødselsdagen hans på . Han døydde 19. juli 1902 mindre enn eit år gammal. Kanskje ikkje sorg men ein slags melankoli, eit vemod over livet som er så kort, over alt det og alle dei som er borte og aldri kjem att.
Vi har for ei lita stund løfta han ut av "den andre døden" som er den evige gløymsla, men den evige gløymsla vil uansett få det siste ordet

Bilete under er kanskje av dette barnet, men det er utan navn så det er usikkert. Uansett er det ingen som kan stadfesta om det er han eller eit anna barn frå den same  tida. Det betyr kanskje heller ikkje så mykje korkje for han eller meg, for ein gong er vi begge " en av dom som levat för längesen".Det er heller  ikkje sikkert at hans korte liv er meir meiningsfyllt enn mitt mykje lengre liv !


Poeten Arnold Eidslott (1926-2018) hadde større innsikt i både livet og døden enn dei fleste.
Diktet "Barnet" set ord på det eg har skreve om ovanfor.

Barnet døde
Ute stanset hammerslagene
og vissent lå markens gress
Far og mor på kne og døden oppreist som en støtte
mellom dem




mandag 20. juli 2020

Den heilage Thorlakr av Skalholt

14.jnaur 1984 vart Den heilage Thorlakr Thorhallsson av Skalholt (1133-1193) av pave Johannes Paul II utnemd til skytshelgen for Island. I dag 20.juli feirar vi minnedagen hans, Thoralaksmesse eller Tollesmesse som det står på den gamle norske primstaven.(eigentleg dødsdagen hans 23. desember, dagen i dag er translasjonsdagen). Han vart helgenkåra i ei tid då paven ikke hadde einerett på dette, og det var faktisk Alltinget som helgenkåra han han i 1198. No vart det rett nok stadfesta av paven 800 år sienare !

Thorlakr var ein from ung mann som tidleg vart prestevigd, seinare studerte  han fleire år i Paris og i Lincoln i England slik det var vanleg for geistlege på denne tida. Han kom attende til Island i 1161 og verka som prest og seinare som biskop i Skalholt, det eine av Islands to bispedømme. Han vart bispevigd av erkebiskop Eystein i Nidaros  i 1178. Før det hadde han grunnlagt det første augustinerklosteret på Island og fungerte som prior der .

Thorlakr var ein from mann med store kunnskapar og ikkje minst omsorg for dei dårlegaste stilte i samfunnet. Han var handlekraftig og klar i sin tale noko som førte han opp i konflikt med mange stormenn på Island. Striden stod særleg omkring kyrkjene på Island som i stor grad var privateigde, Thorlakr kjempa for å få styrka kyrkjas makt og få lagt desse privateigde kyrkjene inn under kyrkjeleg administrasjon. Han vart truga på livet for dette.

Etter hans død seksti år gammal i 1193 oppstod det fort ein kult rundt denne fromme og avhaldne biskopen. Mange mirakel vart tilskreve hans forbøn.Dette er omtala i Jarteinabok som vart lest opp på Thingvellir i 1199. Det dreier seg oftast om nokså jordnære mirakel, sjuke dyr, øydelagde og bortkomne reiskap, boka gjev eit nært innblikk i livet på Island på 1100 talet.
Dyrkinga av Den heilage Thorlakr spredidde seg utover Islands grenser til dein andre nordiske landa men også til England og Tyskland. I dag er han nok lite kjent utanfor Island der dyrkinga av denne nasjonalhelgenen heldt seg til opp på 1700 talet, altså lenge etter Reformasjonen.
Har han nok å seia oss også i dag ? Ja det trur eg,kanskje  som eit varsko om at kyrkja må tala mot verdsleg makt når det er påkrevd, dessutan som ei påminning om at kristendomen har vore tilstades i landa vår i tusen år og forma vår kultur, tenkemåte og handlingssett på ein grunnleggjande måte!

Så minnest vi Thorlakr og ber om hans forbøn med ein messsong til hans ære som vart  funne nyleg og oppført for først gong sidan Mellomalderen:

O Pastor Hyslandiae, doctor veritatis, / columna constantiae, candor puritatis, / dulcor es maestitae et spes desperatis. / in caelsestis patriae tu nos pasce pratis


fredag 17. juli 2020

Martyrene fra Compiegne

I dag 17. juli minnest vi  dei 16 karmelittnonnene frå Compiegne som vart martyrar i Paris 17. juli 1794.
Dette er frå ein artikkel eg skreiv om dette for ein del år tilbake.


Karmelittnonnene fra Compiègne vitnesbyrd også for vår tid. Det er grønn og solvarm søndagsettermiddag i slutten av april, vi går langs de uttalige gravmonumentene på Père Lachaise i Paris. Her ligger over sytti tusen mennesker gravlagt , de fleste ukjente men også mange kjente både i sin samtid og i ettertiden. En gang levde de sine liv slik vi levende gjør i dag. Mer eller mindre kjente navn dukker opp, vi stopper ved et enkelt gravmonument ikke så langt fra inngangen, Francis Poulenc 1899 – 1963. I det enkle jerngitteret er det stukket inn friske blomster, bak skimter vi et lite madonnabillede. Det er fremdeles mange som gleder seg over musikken hans og noen viser sin takknemlighet ved å sette blomster på graven. Francis Poulenc, et ekte barn av nittenhundretallet, playboy og ”munk”, splittet mellom det verdslige og det sakrale, mellom det enkle og lette og det religiøst mest dyptpløyende. Kanskje var han katolsk i ordets egentlige forstand ? I 1936 er Poulenc en ung og fremgangsrik komponist preget av det lettsindige livet i mellomkrigstidens Paris. Han er på sommerferie og er på vei til Rocamadour i Sør-Vest Frankrike, han vil gjerne se pilegrimskirken Notre Dame og den svarte madonna-statuen der. Det blir annerledes enn han hadde tenkt, for på vei til Rocamadour får han budskapet om en nær venns tragiske død i en ulykke . Møte med den svarte madonna på klippene høgt over elven Dordogne blir i lys av det tragiske dødsfallet et eksistensielt og åndelig vendepunkt som kommer til å sette sitt preg på resten av livet hans. Poulenc drar hjem og i løpet av sju varme august dager komponerer han det vakre ” Litani til den svarte madonna”. Senere følger en rekke kirkemusikalske verk som ettertiden har vist å verdsette, mest kjent er Stabat Mater fra 1950 og Gloria fra 1959. Men det er ingen av disse som skal komme til å bli hans mest kjente verk. Mange hadde interessert seg for de som under den franske revolusjonen ble martyrer for sin tro, mellom disse var forfatterne Gertrude von le Fort og Georges Bernanos. På midten av femti tallet får Poulenc overrakt Bernanos tekst om karmelitt nonnene fra Compiègne, og inspirert av denne gripende historien har han i løpet av et par år ferdig operaen ” Dialogue des Carmélites” . Premieren på La Scala i Milano i 1957 blir en suksess, senere er stykket satt opp over hele verden også i Norge. Place de la Nation( tidligere Place du Trône) er ikke så langt fra Père Lachaise, og her stod giljotinen under siste del av Den store terroren sommeren 1794. Det utspilte deg seg daglig en makaber forestilling der såkalte ” fiender av folket” etter summarisk rettergang ble giljotinert og dumpet i massegraver. 17.juli 1794 er en stekende varm sommerdag, lukten av blod og død ligger tung og kvalmende over plassen. Mot kvelden kommer vognene med de dødsdømte etter to timers kjøretur fra rettsbygningen La Conciergerie i sentrum av Paris. Plassen er fylt av folk, solen holder på å gå ned, bøddelen Sanson og hans hjelpere(sønner) står klar. Men denne kvelden skal bli ulik alle andre denne blodige juli måneden. Det senker seg en merkelig stillhet over folkemengden når seksten kvinner stiger av vognene og går mot skafottet. De er de seksten dødsdømte nonnene fra karmelittklosteret i Compiègne litt nord for Paris, de går mot giljotinen syngende Salve Regina og Miserere. Priorinnen Moder Therese får lov til å bli den siste av de seksten som forlater denne verden, hun står ved foten av skafottet og trøster de andre. Men først fornyer alle sine klosterløfter, og den yngste novisen Constance får avlegge sine evige løfter. Hun blir også den første som går døden rolig i møte i det hun istemmer salmen Laudate Dominum omnes gentes. En viktig salme for karmelittene fordi det var den Teresa av Avila sang ved alle nye klostergrunnleggelser. Så går søstrene martyriet i møte, en etter en mens de gjenværende synger. Sangen blir svakere og til sist er det bare en stemme igjen, Modere Therese. Francis Poulencs opera er ikke i detalj historisk korrekt men kanskje likevel teologisk sann. Det er den yngste novisen som har fått navnet Blanche de la Force som er den siste på skafottet etter at hun først prøver å flykte unna martyriet. Nonnenes eksempel får betydning både der og da og i ettertid. I stillheten på Place du Trône blir mange kall født, og noe over hundre år senere i 1906 blir nonnene saligkåret av pave Pius X. I revolusjonens Frankrike ble kirker og kloster stengt, prester og ordensfolk ble erklært som ”fiender av folket”. Akkurat den samme argumentasjonen kjenner vi igjen fra forige århundres forfølgelser. 1900 tallet hadde mange martyrer, de fleste ukjente men også noen kjente som Maximillian Kolbe og en annen karmelitt nemlig Edith Stein. Martyriet er en realitet også i dag, tenk bare på de kristne i Midt-Østen. Karmelittnonnene fra Compiègne og Maximillian Kolbe virker overmenneskelige i sine vitnesbyrd stilt overfor en snarlig død, men husk da på at martyriet ikke er en menneskelig prestasjon men et vitnesbyrd båret frem av nåden alene. Sånn sett er deres liv og forbillede en støtte for alle de som går inn i tider av motgang og prøvelse. 


tirsdag 7. juli 2020

Paul Claudel: Dagen vender

"Adjø! Jeg har sett deg for siste gang!
på hvilken lange og møysommelige veier
skal vi nå, langt fra hverandre og likevel
tungt hvilende på den annen,
føre våre sjeler frem gjennom lutringskvaler ?
Husk, husk tegnet !
Og mitt, det er ikke forgjengelig hår i stormen og et lite lommetørkle 
som vifter et stakket øyeblikk,
men keh selv, med alle slør revet tilside,
Jeg, den kraftfulle, luende flamme, mannen opphøyet i Guds
ære og herlighet,
Mennesket i augustsolens stråleglans, den altbesirende ånd i
middagstimens forklarelse!"

Slik er dei dramatiske sluttorda som Mesa uttaler like før han og elskerinna Yse går i døden i Paul Claudels storslått dram "Dagen vender" (Partage de Midi- Middagsskille)
Eg går frå Sigrid Undset til Paul Claudel (1868 - 1955), det er mange forskjellar mellom desse to store forfattarane frå 1900 talet, men det mest sentrale har dei felles: eit katolsk grunnsyn på alt i tilveret og som er basis i såvel livet som i kunsten.

Eg har skreve om Paul Caludel fleire gonger før, ikkje minst har eg vore fascinert av hans plutselege omvending til katolisismen som 18 åring juledag 1886 i Notre Dame katedralen.
Eg sluttar meg til Anders Wyllers ord i hans bok om Paul Claudels dikting frå 1935:
"Der gis megen og forskjellig kristen diktning. Claudels sang lyder høiere, mere fri og mer befriende enn næsten alle individuelle røster som slår op om Kristi kors. Og det øker dens fylde at han begynte så dypt nede og så forpint."
Kva legg han i dei siste orda? Ein annan stad i boka reflekterar han kort over det faktum at Claudel ikkje ønskte at "Dagen vender" skulle framførast før den kom i ein revidert og blodfattig versjon på slutten av 1940 talet. Likesom Hallvart Rieber Mohn skriv i si bok om Claudel nevner han at forfattaren gjennomgjekk ei krise i forkant av at han skreiv dette mesterverket , men dei nevner ikkje i detalj kva denne krisa gjekk utpå. Kanskje avdi dei ikkje visste, eller kanskje av diskresjon ?

I 2017 kom så boka "Lettres a Yse" på Gallimard, etterkvart også i ein sceneversjon. Det er Paul Claudels brev til Rosalie Vetch, ei gift kvinne som han møtte på veg til Kina i 1900 og som var elskerinna hans i fire år. Dei fekk dattera Louise saman, som Paul Claudel først fekk treffa mange år seinare. Rosalie skilte seg frå sin første mann og reiste tilbake til Europa, etterkvart vart ho gift på nytt. Paul Claudel var som besatt av Rosalie og gløymte henne aldri.Han leita febrilsk etter henne og gjekk inn i ei djup krise, ei krise som førte til såvel poesi som "Dagen vender" og "Silkeskoen".
Rosalie tek så kontakt i 1917 og dei treffest etterkvart,Claudel får også møta dattera Louise. Paul Claudel er då ein gift mann med fem barn, og ingen ny relasjon oppstår. Men dei skriv brev til kvarandre like fram til Rosalie døyr i 1951. Hennar brev er stort sett borte, men Claudels er teke vare på av dattera, og no gjeve ut.
På gravsteinen hennar en inngravert eit dikt av Claudel:

" Seule la rose
est assez fragile
pour exprimer I`Eternite"

( Bare rosa
er skjør nok
til å yttrykka evigheten)

Når eg les "Dagen vender" på nytt er det med kjennskap til Claudel dramatiske personlege opplevingar,
Yse og Mesa "er" Rosalie og Paul, difor blir naturleg nok tittelen på brevsamlinga "Brev til Yse".
For dei som ikkje lever i eit katolsk univers der ekteskapet er eit sakrament,er alt dette naturleg nok heilt uforståeleg. Kvifor kunne ho ikkje bare skilja seg og gifta seg med Claudel som på dette tidspunktet var fri og frank? Dei kunne blitt lukkelege reste av livet, men som vi veit er det ulukkeleg kjærleik som gjev inspirasjon til stor kunst !
Kan vi dra noko meir ut av dette enn at eros er ei ekstrem sterk kraft og som Sigrid Undset skriv." Elskoven skaper ingen lover, den bryter alle." Kanskje ikkje, men det gjer diktaren meir menneskeleg, underlagt den samme "la condition humaine" som alle oss andre. Claudel levde og døydde som truande katolikk, syndar ja, men ingen helgen! Hans ulukkelege kjærleik er med på å utfylla bilete av denne store forfattaren.
Hans udødelege verk er det uansett ingen som kan ta frå oss, og når Notre Dame på ny opnar ein gong i framtida skal eg igjen gå fram til staden der han stod juledag 1886 då trua traff han med slik overveldande kraft og som ingenting seinare kunne rokka ved!Der skal eg sitera Magnificat!



September 2019: Eg går langs Seinen og ser på ei brannskadd Notre Dame som betydde så mykje for Paul Claudel men også for meg !
                              ,




torsdag 2. juli 2020

De druknede og de bergede

"De druknede og de bergede" (I sommersi e i salvati ) er blitt karakterisert som den italeinske forfattaren Primo Levi sitt etiske testamente. Boka kom nyleg ut i norsk omsetjing ved Margareth Hagen som også har skrebve etterord og ei kort biografisk skisse over Primo Levi som kanskje ikkje så mange i Norge har detaljert kjennskap til. Dreyer forlag gjev også ut hans øvirge hovudverk "Hvis dette er et menneske" og "Det periodiske system".  Alt Primo Levi har skreve spring ut av hans eigne dramatiske livserfaringar frå krigstida som fange i Auschwitz. Han er blitt karakterisert som det viktigaste tidsvitnet ved sida av nobelprisvinnaren Elie Wiesel !

Primo Levi (1919-87) vart fødd i Torino i ein sekularisert jødisk familie, han utdanna seg til kjemiker og arbeidde som det mesteparten av livet. Under krigen var han ein kort periode partisan og vart teke til fange og enda etterkvart opp i Auschwitz frå februar 1944.Han overlevde kanskje hadde han flaks som han sjølv skriv, men det som utan tvil hjelpte han var kjennskap til tysk språk og hans kjemiske kompetanse. Etter krigen skildra han opphaldet i fangeleiren i boka "Hvis dette er et menneske" som i første omgang berre kom i mindre opplag. Ei ny utgåve som var retta spesielt mot ungdom kom i 1958 og stadig nye opplag måtte trykkast, boka vart omsett til mange språk. Han fekk etterkvart ein posisjon som tidsvitne og etisk referansepunkt ikkje bare i etterkrigstidas Italia men også internasjonalt.
Hans utgongspunkt  var naturvitskapen og hans stil var nøktern, realistisk og lite kjenslelada , dette i motsetning til Elie Wiesel.

Sjølv ønkste ikkje Primo Levi  å bli lest berre som tidsvitne, han omtala seg som ein kentaur, han er på ein måte delt i to, det er ein dobbelhet i alt han uttrykkjer. Italienar og jøde, multispråkleg, kjemiker og forfattar, ein fot i den ntaurvitskapelege verda, ein i den humanistiske kulturen. Dette var nok inga ulempe når det gjeld å nå vidt ut med det han hadde på hjerta!

"De druknede og de bergede" kom ut i 1986 året før han døydde. De er ei samling essay  der han anlyserar og reflekterar over alt det som gjorde til at Holocaust kunne gjennomførast så rasjonelt og velorganisert. Samstundes sår han tvil om kva vtitnebyrd dei overlevande kan koma med, for det er berre dei som gjekk til grunne som verkeleg har erfart djupet og kjernen i den ondskapen som gjennomsyra fangeleirsystemet! Her kjem han også inn på og anlayserar den pardoksale skamkjensla som mange av dei overlevande sleit med etter frigjeringa. Eit anna kjenslelada tema er dei av fangane som meir eller friviljug vart hjelparar for tyskarane og enda i ein "gråsone" som også er tittelen på dette kapittelet i boka. Andre tema er minnet og korleis det blir forvrengt, kommunikasjon og språkleg forvirring, stereotypiar og brev frå tyskarar som respons på hans bøker.
Interessant og tankevekkande er kapittelet "Den intellektuelle i Auschwitz". I utgangspunktet klarte dei som berre hadde teke i bøker og papir, og knapt sett ein spade seg dårleg som tvangsarbeidarar, men det viste seg at dei som hadde noko å tru på enten det var Gud eller Stalin klart seg bedre enn dei som ikkje hadde eit livssyn. Han reflekterar også over at dei intellektuell også lett let seg forføra av systemet: "Den intelleketuelle har av natur en tendens til å gå i ledtog med makten, og følgelig å godkjenne den." Det kjenner vi igjen så vel frå nazismens som kommunismens historie!

"De druknede og de bergede" er full av litterære referansar, tittelen er til dømes henta frå Dantes Inferno, og viser at Primo Levi ikkje bare har ein naturvitskapeleg bakgrunn , han har også ein sterk litterær og humanistisk ballast.Dette boble perspektivet gjer det spennande og utfordrande å lesa Primo Levi og hans sentrale bodskap vert aldri uaktuelt. Det er difor naturleg å avslutta med  eit par linjer i etterordet til " Hvis dette er et menneske":

"Dersom det er umulig å forstå det, er det nødvendig å erkjenne det, for det som har vært kan komme tilbake, og menneskenes sinn kan igjen bli forført og formørket, også våre."


                                       Ein kald,våt og viktig dag i Auschwitz-Birkenau 2017

tirsdag 30. juni 2020

Tilbake til fremtiden

Inspirert av avisa Dag og Tids artikkelserie om Sigrid Undsets bok "Tilbake til fremtiden" (Først utgjeve i USA under tittelen Return to the Future i 1942) har eg lese boka for først gong. Mi utgåve har årstalet 1945, men boka vart først utgjeve i 1949, eit halvt år etter forfattarens død. Bakgrunnen for det er lite kjent og absolutt verdt å merka seg. Sovjets ambassade var ikkje nøgd med Undsets skildring av reisa gjennom Sovjet Unionen  våren 1940. Dei truga med at dersom boka vart utgjeven ville ingen norske forlag få løyve til å utgje russisk litteratur. Aschehoug forlag gav etter i fire år før boka vart frigjeven, då var krigen historie, forffatren død og det vart ikkje noko etterspel!

Eg har alltid sett opp til Sigrid Undset, som ein genial forfattar, uredd samfunnsdebatant, som ei eg deler livssyn med  men  etter å ha lese "Tilbake til fremtiden", også som aktiv motstandar av alle totalitære ideologiar framfor alt nazismen. Alt tidleg på 1930 talet hadde ho gjennomskua utviklinga i Tyskland, det var det langt frå alle i Norgen som gjorde, korkje store forfattarar, politikarar eller meningsberande media. Naziregimet i Tyskland var fullt klar over at nobelprisvinnaren var ein av dei mest framståande anti-nazistar i Norge, og då krigen braut ut var ho absolutt i fare.

9.april er ho i hovudstaden og held foredrag, om natta blir ho vekt av flyalarm, og det blir snart klart kva som er iferd med å skje. Ho tek seg tilbake til heimen Bjerkebæk på Lillehammer, men etter kort tid blir det klart at det ikkje er trygt å bli her, og 20. april tek ho ut på den strabasiøse reisa heilt til USA der ho kjem i slutte av august. "Tilbake til fremtiden" er dels ei skilding av denne reisa opp Gudbrandsdalen, vidare til Molde og med båt nordover, så over svenskegrensa og vidare til Stockholm. her får ho den dramatiske meldinga om at sonen Anders er død i kamp mot tyske styrkar 27. april. Ho skriv usentimentalt om dette, men det må ha vore eit hardt slag, samstundes er ho stolt over sonen som ikkje nølte  med å ta kampen opp for landet sitt !
Vidare dreg ho saman med sonen  Hans med fly til Moskva, så med Den transsibirske jernbanen til Vladivostok, så med båt til Japan, og etter eit opphald der med båt over stillehavet til San Fransisco ,og til slutt tog over heile det amerikanske kontinentet til New York der ho oppheld seg resten av krigsåra.

Då boka kom ut i USA i 1942 byrja kunnskap om nazistanes systematiske drap på handikappa og psykisk sjuke å koma ut. Også her såg Sigrid Undset klårare enn dei fleste, og dette er noko som utan tvil engasjerte henne personleg. Dattera Mosse var handikappa og psykisk utviklingshemma, ho døydde eit år før krigen braut ut.
Sigrid Undset skriv: " Det er naturligvis for øieblikket umulig å kontrollere hvor meget sant det er i ryktene om et systematisk myrderi av svake, syke og defekte individer i Tyskland av idag. Er bare halvparten av det som blir fortalt om den saken sant, så skulde f.eks. hverken Swift eller Newton, Darwin eller Hans Christian Andersen hatt en hunds chance til å få leve og utrette sitt livsverk."

Ho var også krystallklar i sitt syn på antisemittismen,  frå 1943 arbeidde ho i organisasjonen "Emergency Committee for Saving the Jews". Også her var ho uredd, det var store oppslag i avisene då ho ved eit høve skulda ein prest for antisemittiske utsegner.

Siste del av boka er ein analyse av demokrati kontra totalitære ideologiar. Ikkje bare nazismen men alt som har med Tyskland å gjera tek ho avstand frå. Her er ho fordomsfull og heilt utan nyansar, absolutt ingenting er positiv med Tyskland og tyskarane. Sjølvsagt må ein forstå dette utfrå situasjonen, ho er fråteke alt ho har kjært av den tyske okkupasjonsmakta, sonen, heimen og fedrelandet!
Men her finn ein gjennomtenkte og klåre resonnement og noko er overraskande dagsaktuelt.
"Det er neppe noe ikke-europeisk folk som ikke har rett til å anklage de hvite folk for overgrep, for vettløs innblanding i deres måte å føre sitt liv på, for utbytting." 

Ho kom tilbake til Norge i juli 1945, men gleda over fridomen vart formørka av vissa om alle dei kjære inkludert sonen Anders, som ikkje lenger var i live. Heimen Bjerkebæk var ein svinesti etter tyskaranes herjingar. Sigrid Undset var sliten etter å ha levd som flyktning gjennom krigen, ho fekk aldri tilbake sin tidlegare skaparkraft. Det kom ikkje fleire romanar frå hennar hand. Biografien om Catherina av Siena fekk ho ferdig, men den kom i retur frå det amerikanske forlaget,  det er ikkje sikkert ho tok det så tungt? I 1951 kom boka ut på norsk.

Ho var sliten og åleine og mykje sjuk dei siste åra. Ho sat ei på Bjerkebæk, Anders var død og Hans hadde ho ikkje den beste kontakten med, ho savna nok den tida ho skildra i "Happy Times in Norway" som kom ut i USA same året som "Return to the Future".
9.juni 1949 vart ho innlagt på Lillehammer sykehus, ein nonne vaka over henne, men dagen etter følte ho seg betre og sendt nonna heim for å kvila. Like etter døydde ho åleine utan Kyrkjas sakrament. Hennar ettermæle er stort og det vil bli ståande. Dess meir eg les dess større blir min respekt for hennar liv og verk!



" Det tyktes hende å være et mysterium, som hun ikke fattet, men hun visst sikkert likevel, Gud hadde holdt hende fast i en pagt som var blit sat for hende, uten hun skjønte det, av en kjærlighet som var blitt øst over hende - og trass i hendes egenvilje, trass i hendes tunge, muldbundne sind var noget av den kjærlighet blit i hende, hadde virket i hende som sol i mulden,hadde drevet frem en grøde, som ikke elskovens heteste brand og ikke elskovens stormende vredesmod helt hadde kunnet lægge øde."

(Frå Kristian Lavransdatter Korset)