lørdag 25. juni 2022

Det är vackrast när det skymmer

 Den svenske forfattaren Pär Lagerkvist (1891- 1974) er også ein eg vender tilbake til med ujamne mellomrom. Ikkje avdi han gjev svar, dei finn eg andre stadar, men avdi han stiller dei store spørsmåla, og avdi han kjenner på lengt og uro i møte med dette underlege tilveret. Hans romanar og sjølvbiografi som eg las for mange år sidan, men framfor alt hans poesi. Han er ein av dei store i verdslitteraturen,og fekk såleis  nobelprisen i 1951. Såvel i lyrikken som i romanane er det dei store eksistensielle spørsmåla som opptek han. Den Gud som han tilsynelatande ikkje trur på, men som likevel ikkje slepp taket i han! ” Vem gick förbi, förbi i den djupa barndomsnatten och lämnade mig övergiven för evigt” spør han i eit dikt i den siste diktsamlinga Aftonlandet. Men han som gjekk forbi etterlot seg teikn,” alle rymder är fyllda av hans hemliga tecken”, men vi har ikkje blitt gjeve ein nøkkel for å tyda desse teikna! ” O väldiga, varför lär du oss inte läsa din bok.”  I diktet der han gjekk forbi i den djupe barndomsnatta etterlet han seg teikn rissa inn i doggen på vindaugsruta, men ” det stod kvar en stund, men inte tilräckligt länge för at jag skulle kunna tyda det. Evigheters evighet skulle inte ha räckt til för at tyda det.”

I dei förste diktsamlingane er den eksistensielle angsten tydelegare, og karakteristisk nok har debut- samlinga frå 1916 tittelen Ångest. ” Ångest, ångest er min arvedel.” Men blant dei förste dikta finn vi og det vakre og kanskje mest kjende diktet: ” Det är vackrast när det skymmer.”

Det är vackrast när det skymmer.

All den kärlek himlen rymmer

ligger samlad i ett dunkelt ljus

över jorden 

över markens hus.


Allt er ömhet, allt er smäkt av händer.

Herren själv utplånar fjärran stränder.

Allt er nära, allt er långt ifrån.

Allt er givet

människan som lån.


Allt er mitt, och allt skal tagas från mig.

Inom kort skal allting tagas från mig.

Tråden, molnen , marken där jag går.

Jag skal vandra -

ensam, utan spår.


I ” Den lyckliges väg” og ”Hjärtats sånger” er det ein lysare tone og fleire vakre kjärleiksdikt. I ” Hemmet och stjärnan” er det det nære og kjære som er tema, heimbygda, heimlandet, liv og död blant  enkle og gudfryktige folk i bygder og øyer. Den siste diktsamlinga Aftonlandet kom i 1953, men han skreiv fleire romanar etter det. Her er det igjen dei store spörsmåla som opptek han, våre korte liv der vi søkjer etter ei meining, og den løynde gud som ikkje gjev svar. Men han verkar likevel meir forsona med lagnaden enn som ung debuterande diktar.

Engång skal du vara en av dem som levat för längesen,

Jorden skal minnas dig så som den minns gräset och skogarna,

det multnade lövet.

Så som myllan minns

och så som bergen minns vindarna.

Din frid skal vara oändlig så som havet.


Slik er lagnaden for alle også for diktaren som døydde i 1974 som ein gammal mann, det er snart femti år sidan. Femti år - lenge sidan for mange men ikkje for alle !




torsdag 23. juni 2022

Tida og alderdomen

 "Tida er inne " er tittelen på ei diktsamling Knut Ødegård (f. 1945) som vart utgjeve i 2017. Han er ein produktiv forfattar som debuterte alt i 1967. Han er ein av dei norske forfattaren som er mest omsett, visstnok meir enn førti språk. Det er som lyrikar han er mest kjend, men han har og skrive barnebøker, essay, ein roman og ikkje minst gjendiktingar frå ulike språk, framfor alt islandsk og færøysk. Knut Ødegård er sterkt inspirert av den gamle norrøne diktinga, og han har gjendikta den gamle Edda- diktinga. Han skriv om kjærleik og svik, tru og tvil, liv, alderdom og død, ikkje minst har han eit varmt hjarta for dei som fell utanfor,tyskerbarn, psykisk utviklingshemma, psykiatriske pasientar, offer for misbruk og mishandling, her er han ikkje redd for å gå inn på dei mest tabuprega sidene ved tilveret.

Tida har eg alltid vore oppteken av, men etter som ein vert eldre får tida ei annleis tyding enn tidleg i livet. Eg opplever at Ødegård set ord på denne opplevinga. Det nærmar seg slutten av yrkeslivet, kullsamling nyleg og fleire av dei eg studerte med hadde blitt pensjonistar eller var i ferd med å bli det. Det same med henne eg er gift  med som hadde sin siste dag på jobb i går! Folk døyr, også dei som er litt yngre enn meg, sist vår avdelingsleiar for eit par veker sidan. « Vi byrja tala om døden i går.Litt brydd.Slo det frå oss straks.» (Snart der)  « Dagane våre mindre hendingsrike no, kjære. Vil eldest umerkeleg: Eg skrumpar inn….»

Kva er det så med denne tida som ein gong låg som ei endelaus slette framom oss, men som så smalnar meir og meir inn, vi er på oppløpssida  !  Tittelen på diktsamlinga er «Tida er inne» men både innleiings- og avslutningsdiktet avsluttar med at « Tida er ute». Innleiingsdiktet avsluttar med: « …held eit skrikande nyfødd barn på scena medan Tida  bøyer seg for applaus.Så er Tida ute.» Det siste diktet sluttar og med: «Og så er tida ute.» Men det kjem noko i tillegg: « Kyrie eleison.Kyrie eleison.»  

Eg finn noko av det same i « Skrift av lys» i «Det blomstra så sinnsjukt»:

« Dagslyset  så tynt og forpint i januar.

Men når nattemyrkret strøymer blåsvart inn frå alle kantar

i denne isgråe vinteren

Tennest stjernehimmelen over oss.»

Litt lenger ute i diktet:

« Då høyrde vi ein song som steig ut

Or det bylgjande nordlyset: Miserere miserere

under denne blåsvarte vinterhimmelen,…»

For kanskje er det likevel slik at det er «ei stor miskunn i denne forfrosne verda», ei miskunn som viser seg når tida er ute og lukkar seg for godt?




onsdag 22. juni 2022

Kva Paulus sa og gjorde.

 

Underordning, kva sa og gjorde Paulus ?

Sofie Brauts ytring om underordning i ekteskapet utløyste eit skred av kommentarar inkludert ein politikar som Abid Raja. Eg sit att med to inntrykk, for det første er det i dag vanskeleg  å bli teken på alvor dersom ein hevdar eit konservativt kristent synspunkt, for det andre støttar Paulus ein «underordningstankegang» og sånn sett er han kvinneundertrykkande, men kan  bli gjenstand for «sannferdig nytolking». Det første er eit ikkje overraskande faktum, når det gjeld det andre er det kanskje  meir fruktbart å sjå på Paulus handlingar enn enkelt setningar i skriftene hans ?

Den antikke kulturen der kristendomen  oppstod var eit paternalistisk samfunn der kvinner hadde lite og ingenting dei skulle ha sagt. Det gjaldt særleg den greske kulturen, i litt mindre grad den romerske og jødiske. Jesus braut fundamentalt med dette på den måten han møtte både kvinner og menn. Les ein Apostelgjerningane og Paulus brev litt nøye ser ein at han har same respekt for dei kvinnene  han møter som sin Herre og Meister. Eg har bete meg merke i to skriftstadar som støttar dette.  I Apostelgjerningane 16. les vi om Paulus og Timoteus som kjem til Filippi, dei går utanom bymuren og ned til elva,  dei set seg ned med kvinnene som oppheld seg der og talar med dei. Dei vert kjent med Lydia som bed dei heim til seg, og seinare vert både ho og huslyden døypt. I slutten av Romarbrevet er det ein liten detalj som understrekar det same. Paulus helsar «Føbe, syster vår», ho er diakon og har vore til stor hjelp for mange inkludert Paulus. Vi ser at Paulus samarbeider tett med kvinner i kyrkjekydane, han møter dei med respekt og lyttar til dei. Dette synest å bryta  fundamentalt med datidas syn på kvinnas stilling.

Det er eit historisk faktum at kvinner var i stort fleirtal blant dei første kristne. Det er fleire grunnar til det men, professor Rodney Stark peikar på eit viktig poeng når han skriv: « Kvinner vart i særleg sterk grad trekt mot kristendomen fordi dei der fekk tilbod om eit liv som var så overlegent betre enn det dei elles ville ha levd».(The Triumph of Christianity).

Dette blir eit apropos til debatten om underordning i ekteskapet, men det er eit aspekt eg har savna både i denne debatten og tidlegare ordskifte om Kristendomen som kvinneundertrykkande. Det reiser fleire spørsmål eg kunne  tenkt meg å få teologiske refleksjonar over. Bør vi ikkje slutta å fokusera på setningar som at kvinner skal tia i forsamlinga og heller fokusera på kva Paulus gjorde i praksis? Det blir då nærliggjande åspørja om Paulus var ein av dei store kvinnefrigjerarane i historia ?  Det fører logisk til eit enno større men og meir sensitivt spørsmål: Kan vi i det heile sjå dagens kvinnefrigjering og likestilling uavhengig av ein jødisk-kristen kontekst ?

Frode Thorup,

Kardiolog med interesse for teologi

 (lengre versjon av innlegg i Vårt Land 23.juni)




mandag 20. juni 2022

Kirsebærhaven

 Eg vender med jamne mellomrom tilbake til den store russiske forfattaren Anton Tsjekhov, hans dramatikk og hans noveller, begge deler ein viktig del av verdslitteraturen. Eg har tidlegare sett alle hans fire viktige dramatiske verk, Måken, Onkel Vanja, Tre søstre og Kirsebærhaven. Vi hadde no gleda av på ny å sjå Kirsebærhaven, fin forestilling i Kilden med den unge franske regissøren Laurent Chetouane.

Det har vore ein tendens til at klassiske drama blir omarbeidde for å gjera dei meir dagsaktuelle, for Chetouane skal teksten ikkje forkortast, omformas eller kontekstualiseras om ein vil. Teksten har frå forfattarens side ei spesiell meining  som vi ikkje har tilgong til før den gjenoppstår i møte mellom skodespelarane og publikum! Tsjekhovs drama er nok ofte forsøkt omforma til ein meir dagsaktuell versjon, Chetouane er tru mot den opprinnelege utforminga. Eg opplever teksten som tidlaus og absolutt dagsaktuell slik den står frå Tsjekhovs side, sjølv om han skreiv stykket lik etter forige hundreårsskifte. Det hadde premiere 17. januar 1904, og det vart forfattarens siste verk, han døydde vel eit halvt år seinare, berre 44 år gammal.

Er Kirsebærhaven tragedie elle komedie, eller begge deler? For Tsjekhov var det nok meint som ein komedie, men Stanislavskij som første sette det opp ved Kunstnerteateret i Moskva la vekt på det tragiske elementet i stykket, noko forfattaren var klart misfornøgd med! Eg opplever det som ein djupt alvorleg komedie. Det er blitt sagt at det er tre element som utgjer grunntonen i Tsjekhovs verk, for det første ein kvardagsrealisme med dagligdags tale, så ein meir lyrisk og melodiøs form med filosofiske innslag, desse elementa kan så bli avbrotne av reint absurde eller groteske innslag som når Lopakhin dukkar opp i døra og bare rauter som ei ku « Mø-ø».

Handlinga i Kirsebærhaven foregår på eit gods på landet og handlinga strekk seg over fire akter der det tidsmessig er eit par månadar imellom. Som i Tsjekhovs øvrige verk kan personane delast i to grupper, dei fastbuande og dei som kjem på vitjing, handlinga oppstår i spenninga mellom desse personane. Godseierinne Ljubov Ranevskaja kjem saman med dattera tilbake til familiegodset etter å ha budd fem år i Paris, ho reiste i sorg og fortviling etter at den vesle sonen drukna i elva. Broren og adoptivdattera har styrt godset i mellomtida, men økonomien er elendig og dei er forespegla snarleg tvangsauksjon. Lopakhin, ypperleg spelt av Henrik Rafaelsen, er son av ein bonde men har arbeidd seg opp og blitt ein velståande mann.Han foreslår at den store kirsebærhagen blir delt i mindre tomter som kan selgast som sommerhus. Dei adelege eigarane synest tafatte og handlingslamma,  og det ender med at Lopakhin kjøper godset når det går på tvangsauksjon. Sånn sett er stykket eit drama om dei som sit fast i det gamle, i dette tilfellet den russiske adelen som kort tid etter dette var ein saga blott, og dei som veit å omstilla seg og dra personleg fordel av dei ny tider. Om forandring alltid er til det betre er meir usikkert! Stykket sluttar med at godset blir stengt for vinteren, dei gamle eigarane reiser til utlandet fylt med nostalgiske kjensler over det som er over, den nye eigaren dreg til Kharkiv( Ukraina) for å arbeida. Berre den gamle lakeien Firs er att, dei har gløymt han, og etter kort tid døyr han. Eit bilete på at det gamle er over for godt? Dette er hovudtrekket i stykket, men som i all stor kunst utfordrar Tsjekhov oss  med ulike tema og spørsmål. Det er mellom anna formulert av «evighetsstudenten» Trofimov, kva er lukke, kva er kjærleik, korleis lever vi liva vore og korleis burde vi leva? Tsjekhov moraliserar ikkje og han gjev eintydige svar, men vi går likevel klokare heim i junikvelden etter å ha sett dette stykket,






søndag 19. juni 2022

Corpus Christi

 Vi feirar i dag Corpus Christi eller på norsk Kristi Lekamsfest. Feiringa skriv seg tilbake til 1200 talet, og skal ha sin bakgrunn i den salige Juliana av Mont Cornillon som skal ha hatt ein visjon der ho såg ein fullmåne der det var brekt av eit stykke. Ho fekk i ein ny visjon der ho såg at tydinga var at det mangla ein festdag for Kristi lekam i kyrkjeåret. Frå Liege spreidde denne feiringa seg utover i heile kyrkja, og frå slutten av 1200 talet vart det vanleg med sakramentsprosesjonar gjennom gatene. Ved reformasjonen vart det slutt på dette i Norge, men dei siste året har skikken teke seg opp igjen i mange norske byar. I dag fekk vi endeleg gå i prosesjon igjen etter to års opphald under pandemien. I St.Ansgar vart dagen markert med høgtideleg latinsk høgmesse og så prosesjon med sang på ulike språk frå den verdensvide kyrkja. Undervegs stopp på tre utendørsalter med tilbeding, skriftlesing og bøner. Mange hundre deltok i denne sermonien som primært er ei tilbeding av at Kristus er reellt tilstades i det konsekrerte brødet og vinen,










Thomas Aquinas skriv: «Intet annet sakrament er mer frelsesbringende enn dette.Her vaskes syndene bort, dydene styrkes og sinnet mettes med en overflod av alle slags åndelige nådegaver. Det bæres frem i Kirken både for levende og døde,slik at det som ble innstiftet til alles frelse, kan tjene til alles beste.»

onsdag 8. juni 2022

Italiensk poesi:Guiseppe Ungaretti

 Italiensk litteratur er ikkje så kjent i Norge, og særleg ikkje italiensk poesi. Lite er nok omsett til norsk, og ikkje så mange er istand til å lesa italiensk. Eg kom over ei lita bok med omsette dikt av dei tre store i førre hundreår, Montale, Quasimodo og Ungaretti. Dei stod for ei symbolistisk retning som vart kalla hermetisme som nok kunne oppfattast som lukka og lite tilgjengeleg. Kanskje er Ungaretti den lettast tilgjengelege av desse tre, særleg dei korte dikta skreve i skyttergravene under første verdskrig gjer inntrykk og dei er lette å hugsa!

Ungaretti vart fødd i 1888 i Alexandria, der faren var med på bygginga av Suez-kanalen. Han gjekk på fransk skule, og kom som ung mann til Paris som student. Han var nok påverka av fransk litteratur og filosofi, ikkje så rart med Henri Bergson som lærar og venskap med Guillaume Appolinaire! Då Italia kom med i krigen meldte han seg til militærteneste og deltok i krigen ved Carso fronten. Her skreiv han små dikt i korte pauser mellom krigshandlingar. Dikta representerte noko nytt både i form og innhald, dei vart korte, utan rim og rytme, og med uvante metaforar. Dei har vorte samanlikna med japanske Haiku- dikt. Dei vart utgjeve med den tilsynelatande paradoksale tittelen L`allegria- glede. Etter krigen reiste han igjen til Paris og gifte seg med ei fransk kvinne. Eit par år seinare flytte dei til Roma der han arbeidde som journalist. På slutten av 1930 talet var han i Brasil som professor i italiensk. Her mista han ein son på ni år, noko som kom til å prega Ungaretti i lang tid. Det er mykje smerte i Ungarettis poesi både på det personleg plan med og i større samanheng representert ved dei to brutale verdskrigane. Døden, natta, ørkenen, skyttergravene men og glede, sommarlyset, dei gode minna. Han  sleit med religiøs uro og tvil, men etter ei krise i 1925 fann han tilbake til katolosismen. Den siste diktsamlinga har karakteristisk nok tittelen La terra promessa - Det lova landet.

Mattina

M`illumino

d`immenso

(Jeg lyses opp av uendeligheten)


Un`altra notte

(En annen natt)

I dette mørkre

med frosne hender

skjelner jeg

mitt ansikt

Jeg ser meg 

forlatt i uendeligheten


Soldati

(Soldati)

Si sta come
d'autunno
sugli alberi
le foglie

De er som

blader

på trærne

om høsten


Allegria de naufragi

(Skipbrudnes glede)

Og straks tar han fatt

på reisen igjen

som

en overlevende

sjøulk

etter forliset


Ø


tirsdag 7. juni 2022

I fotspora til Den heilage Faustina

 Den heilage Faustina var fødd Helena Kowalska og kom frå landsbyen Glogowiec i Polen. Ho var den tredje av ti barn i ein fattig bondefamilie, og kom til verda 25.august 1905. Ho fekk navnet Faustina som ho seinare er kjent under då ho i 1924 gjekk inn i ordenen « Søstre av den salige Jomfru Maria av Barmhjertigheten.»  Faustina var ein visjonær mystiker med djup andeleg innsikt. Mest kjent er hennar Kristus visjon 22.februar 1931, Jesus Kristus skal då ha vist seg for henne og bedt om at det måtte innførast ein spesiell feiring av «Den guddommelige barmhjertighet» på søndag etter påske, og at dette bodskapet skulle spreiast over heile verda. I denne visjonen såg ho Kristus i kvitt og  med kvite og raude stråler som gjekk ut frå hjerteregionen. «Mal eit bilete som viser det du ser med signaturen: « Jezu, ufam Tobie» ( Jesus, eg stoler på deg)». Faustina kunne ikkje sjølv måla bilete, men då ho seinare kom til eit kloster i Vilnius fekk ho via skriftefaren Den salige Mikael Sopocko kontakt med kunstnaren  Eugen Kazimierowski , som måla bilete etter søster Faustinas anvisning. Bilete som er kjent som « Den guddommelige barmhjertighet» vart plassert i kapellet for Ostra Brama ( Morgengryets port) i Vilnius. Seinare vart det flytta rundt omkring inntil det i 2005 fekk sin plass i det vesle kapellet vigd til « Den guddomelige barmhjertighet» sentralt i Vilnius. Kapellet er døgnåpent og her er alltid truande som ber. Bilete er seinare blitt kjent i kopiar over heile verda, og har vorte utgangspunkt for andakt retta til « Den guddommelige barmhjertighet». Første søndag etter påske - Miskunnssøndag- blir dette markert spesielt.

Søster Faustina vart ikkje gammal, ho døydde i 1938 berre 33 år. Ho skreiv heile livet dagbok  med skildringar og refleksjonar over sin visjonar og andelege erfaringar. I 1993 vart ho saligkåra og i år 2000 heilagkåra, begge deler av pave Johannes Paul II som tidleg hadde vorte merksam på henne og nok var ein pådrivar for at saligkåringsprosessen kom i gong. Det er seinare og teke initativ for å utnevna henne til den fjerde kvinnelege kyrkjelærar.

Søster Faustina døydde og vart gravlagt i Krakow, men i Vilnius finn vi og mange spor etter henne. Ho oppheldt seg her i 1929 og frå 1933 - 36, og det var her maleriet av Kristus vart fullført.  Ein kan følgja i fotspora hennar som ei pilegrimsvandring og det er gjeve ut eit lite hefte med kart, bøner og utdrag frå dagboka. « The way of Mercy. In the footsteps of St. Faustina, blessed M.Sopocko and St.Jon Paul II in Vilnius» Pilegrimsvandringa starter ved Ostra Brama og ender i Peter og Paulus kyrkja. På vegen er ein innom kapellet der bilete heng over alteret og dessutan den einaste bygning som står at i klosteret der ho oppheldt seg. Det gjer inntrykk å stå i rommet som var klostercella hennar. Ein kan avslutta vandringa med KGB museet og sjå det martyrium det litauiske folket har opplevd!  Vi har lokalkjent guide som leiar oss i St.Faustinas fotspor og gjev innsikt i hennar andelege veg.


Klosteret der Faustina oppheldt seg 1933-36


Pilegrimsvandringa

Kapellet med det orginale bilete






fredag 3. juni 2022

Litauisk poesi: Indre Valantinaite

 Litauisk poesi er ikkje så kjent i Norge. I siste nummer av Dag og Tid har Håvard Rem eit intervju med den unge litauiske poeten Indre Valantinaite. Ho er fødd i Kaunas i 1984 og studerte kunst ved Universitetet i Vilnius. Ho debuterte i 2006 med boka som på engelsk har tittelen " Of Fish and Lilies", og har seinare gjeve ut fleire diktsamlingar. Ho er og songar og TV journalist. Så vidt eg kan sjå er ikkje noko omsett til norsk men på  Lyrik-line  ligg ti dikt av henne som er omsett til ulike språk. Det er er historie i dikta hennar, både eiga historie, slekta og landet. "Vi er vandrande romanar" seier ho. I historia er det også alltid smerte, men "Gode dikt lyg ikkje. Eg finn styrke i dikta. Og i trua. Dikt og bøn lækjer. Eg er eit religiøst menneske" fortel ho vidare.

I diktet  "Freedom Boulevard" (Fridomsbulevarden ) refererar det til gata i Kaunas der besteforeldrene budd og bestemora tok livet sitt.

Laisvės alėja

Senamiestyje, name,
kuriame tarpukariu gyveno
mano močiutė ir gimė tėvas,

po palėpe, kurioje jie badavo,
įrengtas madingas restoranas,

kurio atidaryme aš,
su įmantriausiu maistu burnoje
ir keistos kaltės jausmu pilve,

tik lubomis teatskirta nuo erdvės,
kurioje ji paliko raštelį,

žieduota ranka keliu taurę prie lūpų
ir švenčiu gyvenimą
už mus abi.

© Indrė Valantinaitė
From: Trumpametražiai
Vilnius: Alma littera, 2017
ISBN: 9786090129142
Audio production: Lithuanian Culture Institute, recorded at dropaudio studio, 2019

Freedom Boulevard

In the Old Town house where
my grandmother lived between
the wars and my father was born –

under the loft in which they starved,
a trendy restaurant has set up shop.

I attend the opening, standing with
pretentiously prepared food in my mouth
and a strange feeling of guilt in my belly.

for only the ceiling separates this space
from the one in which she left her note.

Lifting a glass with a banded hand,
I celebrate life
for both of us.

Translated from Lithuanian by Rimas Uzgiris
,


I Sleptuve - Hiding place  - Gøymestad  ligg Litauens blodige historie mellom linjene. Den brutale utryddinga av jødar, men ikkje berre mørkre  og dei som berga dei forfølgde med eige liv som innsats.

Hiding Place

This year I moved
for the fifth time in my life.
It’s a building that once belonged to a convent
to which a board is attached
naming the Righteous Among the Nations.
More than a few Jews were hidden
and saved between these walls.

Friends said,
“Oh, how peaceful it is here, but
how much fear these walls have known!”

In reply, I answered,
“But how much courage permeates this space,
and the gratitude of all the lives saved!”

Yesterday, I had tea
with my elderly neighbor.
A closet in her bedroom.
A mirror in the closet.
It’s edges have blackened from
the humidity of human sighs.
Breathing in hope, breathing out fear.
One after the other in equal measure.
No one could know how
that dark history would end.

There is no threat to my life.
I am well fed, healthy. No one persecutes me.
Uniformed men do not march in the streets.

It is love that swiftly quivers under my skin.
I breathe in hope and breathe out fear.
Both in equal measure.

I diktet  Kryzelis - A cross er  det referansar til eigen barndom men  og foreldre og besteforeldrene. Trua, den katolske  trua som  ein så sentral referanse i Litauen.

A Cross

A cross above my parent’s bed,
A cross above my parent’s parent’s bed.

A cross between my tiny mounds
On First Communion Day.

I learned the Commandments by heart,
but couldn’t curb my jealousy
of Lina D’s prettier dress.

I recited the prayers like poems,
confessed all my sins,
and was certain I wouldn’t sin again.

I was eleven then.



Monument over Vincas Kudirka ( 1858 - 99) som stod for både tekst og tone til Litauens nasjonalhymne.

tirsdag 31. mai 2022

Klosterlasse

Det er ikkje mange historiske spor etter nordmenn i Riga og Vilnius med eit viktig unntak : Lauritz Nielssøn - Laurentius Nicolai Norvegus - best kjent under kallenavnet Klosterlasse. Han er vel også den einaste nordmann som markerte seg internasjonalt på 15-1600 talet. I år var det firehundre år siden han døydde i Vilnius i Litauen og vart gravlagt i St. Johannes kyrkja på universitetsområdet. Dette vart markert i Tønsberg med seminar, minneplate avduka av Litauens ambassadør og ei gate oppkalt etter Klosterlasse som vart fødd i Tønsberg i 1538. Han hadde opphalde seg i Riga sidan 1610 men då svenskekongen Gustav II Adolf erobra byen i 1621 var det ikkje lenger plass for jesuittar. Kongen skal sjølv ha forhøyrt jesuittane og då han kom til Klosterlass skal han ha sagt: « Din helvetes gubbe, lever du fremdeles?» Den meir enn åttiårige jesuitten skal ha gjeve kongen eit klart svar på tiltale. Etter at han kom til Vilnius skal Klosterlasse halde fram med lærde forelesningar. Året etter døydde han 84 år gammal, etter å ha levd eit uvanleg spennande og omflakkande liv i heile Europa. Heimbyen Tønsberg kom han aldri tilbake til!

Faren var ein velståande, og Lauritz fekk høve til høgste utdanning, først i Oslo, så København og frå 1558 i Louvain i Belgia. I Louvain vart han kjent med katolisismen og konverterte til sine fedres religion( han var fødd bare eit år etter reformasjonen). Lauritz gjekk etterkvart inn i jesuittordenen og vart prestevia i 1565. Han studerte teologi og filosofi, og viste seg som svært evnerik. Han utmerka seg både som vitskapsmann, forelesar, sjelesørgar og predikant. Piscator animarum - sjelefiskar kalla studentane han. Klosterlasse vart ein sentral person i Motreformasjonen der målet var å vinna Norden tilbake til katolisismen. Han gjorde framstøyt både i Sverige og Danmark som var mislukka, tilbake til Norge kom han aldri. Han verka så i mange byar i Europa før han endte opp i Riga og til slutt Vilnius. Han var lenge gløymt før mellom anna teologen Oskar Garstein løfta han fram i lyset med ein omfattande biografi. I 1998 avduka kong Harald ei minnetavle over Klosterlasse i kyrkja der han ligg gravlagt (bilete under).










Korshøgda

 Korshøgda - Kryziu kalnas - The hill of crosses er eit høgdedrag nord for byen Siaulai nord i Litauen,noko over  to timars kjøring frå Vilnius. Høgda er dekka av tusenvis av kors i ulik størrelse og det vert stadig fleire. Mange av dei som kjem som turistar eller pilegrimar set ned eit lite kors som ei bøn eller eit minne. Dei første korsa vart sett opp her alt på 1800 talet. Etter dei to opprøra i 1831 og 1863 fann mange familiar ikkje sine døde slektningar, og det vart sett opp symbolske kors på denne høgda. På byrjinga av 1900 talet var her eit par hundre kors, noko som auka til 5000 i 1960 då kommunistregimet med bulldoser fjerna alle korsa, dei kom snart opp igjen som ein stille protest mot det undertrykkande regimet. Dei gjorde nye forsøk på 1970 talet , men på ny sette folk opp kors, og seinare har det bare blitt fleire og fleire. 7.september 1993 vitja pave Johannes Paul korshøgda og erklærte at det var ein stad for von, fred og kjærleik! Det er sett opp eit minnesmerke for denne vitjinga. I år 2000 vart eit fransikanerkloster innvigd eit par hundre meter frå korshøgda. Frå klosterkyrkja er  det eit vindauga bak alteret med utsyn mot korshøgda. ( sjå bilete under).

Det var ei spesiell oppleving å gå rundt på korshøgda og setja ned kors som ei bøn om fred og forsoning. Dette er framover alt ein plass for bøn, kvart kors representerar ei lita bøn bore fram av dei som sette ned korset.

Ave Crux, Spes Unica!





















søndag 22. mai 2022

Lyset du treng finst

Eg les lyrikaren  Helge Torvund og føl han på twitter. "Lyset du treng finst" som er dikt i utval like frå han debuterte med  "Hendene i byen" i 1977 til den siste diktsamlinga  "Liljevilje" som eg har fått i fullstendig utgåve. " I lyset du treng finst" er det utdrag frå over tjue diktsamlingar. Det blir ikkje lese mykje lyrikk i vår tid, men enkelte lyrikarar når lengre ut enn andre, dikta deira vert bruksdikt som vert sitert i ulike samanhengar. Ein kan nevna Hans Børli, Rolf Jacobsen, Kolbein Falkeid, og eg ser for meg at Helge Torvund frå Jæren og høyrer til denne gruppa ! At han regelmessig legg ut dikt, sitat og bilete på twitter bidreg nok og til dette, men hovudgrunnen er vel at han skriv slik at når ut til vanlege folk, at dei kjenner seg igjen i det hans skriv. Ja, det er bruksdikt som ein kan henta styrke og oppmuntring frå. Diktinga hans er sanseleg, og då inneber det alle våre sansar, lukta av syrin om våren, smaken av solvarme bringebær, synet av dei glitrande rullesteinane, musikken til Arvo Part i bakgrunnen i eit hus fullt av kvardagslege lydar.

"Snart er den korte syrinsesongen her."

"Kirsebærbløminga er alt over middagshøgda "

"Dei kalde klare frostmorgonane er borte."

"Ikkje ein lyd mellom grøne grasstrå."

"Vibrerande vårknoppar i frostlys oppover morgonknausane."


Eit dikt i "Liljevilje" eg likar særleg godt er "Då du runda svingen"

"Det var den same verda

som møtte deg då du var barn:

Angen av jord, strå av gras og lyset over steinane.


Og likvel - du er ein annan, er du ikkje ?

Alle du møtte, alt du gjennomlevde -

Det må jo hatt noko å seia ?


Ein dag var ho svanger, ein dag var de

på  ei båtreise, ein dag åt de kreps

ved eit fjell med mose og lyng.


Barna sprang bortover grusgangen

og kvarv bak ein sving.

Då du runda svingen, var dei vaksne.


Alle bøkene, kunnskapen du tileigna deg .

Morgonen gryr og verkar totalt uninteressert i kva du veit.

Angen av liljer smiler."






lørdag 21. mai 2022

Den hellige Titus Brandsma

 

Titus Brandsma – en ny helgen i Karmel.

Søndag 15. mai utnevnte pave Frans ti nye hellige, mellom dem Titus Brandsma (1881-1942), karmelittprest (o.carm), professor i filosofi, skribent og til sist martyr.

Han ble født i 1881 som Anno Sjoerd Brandsma på familiens gård i Friesland i Nederland. Han kom fra en from bondefamilie, som til tross for at dette var et kalvinistisk område hadde holdt fast ved sin katolske tro i generasjoner. Han var den femte av seks barn, hjemmet var nok preget av den samme religiøsitet som hos familien Martin i Lisieux, for tre av fire søstre valgte ordensliv og broren ble fransiskaner.

Han var en from og flink elev på skolen med særlig interesse for språk og filosofi, som syttenåring valgte han å tre inn hos de skodde kamelittmunkene (o. carm). Farens eneste kommentar skal ha vært at han hadde trodd at sønnen ville blitt fransiskaner! Han begynte novisiatet i Boxmeer og tok klosternavnet Titus, i 1899 avla han sine første løfter og 17. juni 1905 ble han presteviet i katedralen i Bosch. Fra 1906 til 1909 studerte han ved Gregoriana i Roma og avla doktorgraden ved avsluttet studium. Titus interesserte seg sterkt for Karmels mystikk, alt som 20 åring oversatte han tekster av Teresa av Avila, i 1928 grunnla han «Institutt for nederlandsk mystikk» der det ble drevet forsking og formidling, og bygd opp et omfattende arkiv over mystikkens skifter. I tråd med dette var han også som de fleste karmelitter preget av en sterk Mariafromhet – Spes omnium carmelitarum – alle karmelitters håp var hans fokus!

I 1923 ble han utnevnt til professor i filosofi ved det katolske universitetet i Nijmegen. Han drev forskning og undervisning innen et vidt felt, men det var mystikkens historie som var hans hovedinteresse. Titus Brandsma var så langt fra en livsfjern akademiker som det går an å komme, han hadde et engasjement og en arbeidskraft langt utover det vanlige.  Ved siden av sitt akademiske arbeid var han en flittig skribent og samfunnsdebattant, han grunnla flere tidsskrift og var aktiv i mange katolske organisasjoner, arbeidet for kristen enhet opptok han også. Han organiserte valfarter, han støttet kunstnere og arbeidet for annerkjennelse av det frisiske språket. Det blir også fortalt at han alltid var tilgjengelig for alle som søkte hans råd. I 1935 ble han av erkebiskopen i Utrecht  utnevnt til offisiell rådgiver for katolske journalister, dette skulle indirekte lede til hans martyrdød.

Titus Brandsma så tidlig nazismen fare, og spesielt etter at de antijødiske lovene ble vedtatt i Nürnberg i 1935 ble han en uredd talsmann mot nazismen generelt og jødeforfølgelsene spesielt. Etter okkupasjonen av Nederland merket nazistene seg dette, og betegnet han som «den farlige lille munken». I desember 1941 sendte han på oppfordring fra  erkebiskopen , ut et skriv til alle landets katolske  tidsskrift og aviser der det ble gjort klart at  det var uforenlig med katolsk  tro å trykke propaganda for naziregimet. Han var klar over at han utsatte seg for stor fare, men nektet å gå i dekning. 19. januar 1942 ble han arrestert og ført til konsentrasjonsleiren Amersfoort, her var regimet ikke så hardt og han brukte tiden til å skrive en biografi om Teresa av Avila, føre dagbok og be for sine medfanger og fangevoktere. Etter at han ble overført til Dachau i Bayern 13.juni ble forholdene mye verre. Leiren hadde en egen avdeling for katolske geistlig som nazistene anså som motstandere av nasjonalsosialismen. Det ble arbeidet for frigivelse av Titus Brandsma, men Gestapo vurderte han som en svært  farlig motstander. Helsemessig gikk det nedover med han, og 26. juli ble det bestemt at han var « uverdig til liv», og han ble drept med en injeksjon.  Sykepleieren som satte sprøyten hadde katolsk bakgrunn og Titus gav henne en rosenkrans, men hun husket ikke bønnene. « Vel, om du ikke kan den første delen kan du helt sikkert si «Be for oss syndere..» Etter krigen fant hun tilbake til den katolske tro, vi må tro at det skjedde på Titus forbønn. Mange har senere latt seg inspirere av denne gudhengivne karmelitt presten, og nok også dratt fordel av hans forbønner. Saligkåringsprosessen startet i 1973 og 3. november 1985 ble han saligkåret som martyr av pave Johannes Paul II, og altså nå 15. mai helligkåret. Vi er svært takknemlige for en ny hellig i Karmels store helgenskare ! Vi minnes Den hellige Titus Brandsma 26. juli, hans dødsdag.

 

 


søndag 15. mai 2022

Ti nye helgenar

 " Heilagdom  utgjer ikkje nokre få heroiske handlingar, men dei mange daglege  kjærleiks-uttrykk" sa pave  Frans under dagens messe  på Petersplassen der vi fekk ti nye helgenar.  Det er ein lang prosess som fører fram til denne endelege gokjenninga som helgen, og mellom dei ti finn vi både kvinner og menn frå ulike hundreår, både ordensfolk, prestar og legfolk.  Kardinal Marcello Semeraro, prefekt i kongregasjonen for helgekåring las først opp korte biografiar om dei ti, så følgde helgenlitaniet før pave Frans las kanoniserings-ritualet.

Dette er den første helgenkåringa sidan  før coronapeidemien, sist var i oktober 2019 då vi fekk fem nye helgenar mellom dei kardinal  John Henry Newman. Vel 45.000 var til stades på Petersplassen i dag, dei jubla som på ein fotballkamp for kvar helgennavn  som vart lese opp.

" Å tjena Evangeliet og våre brødre og søstre, å ofra våre liv utan å forventa noko tilbake, eller nokon verdsleg ære; det er vårt kall.  Det var slik våre medreisande som vart kanonisert i dag levde sin heilagdom." sa paven vidare.

Kven var så desse ti ?

Den mest kjende er nok  Charles de Foucauld, så kjend at det var bilete av han på første sida av La Figaro i samband med at han vart kanonisert.  Trappistmunk og misjonær, inspirator for ordenen "Jesu små søstre og Jesu små brødre." Han vart drept i Algerie i 1916. (meir om han seinare. Sjå ogs 27.juli 2020)

Titus Bradsma o.carm, karmelitt prest, professor og journalist.  Aktiv motstandar av naziztyret  og av den grunn arrestert og sendt til Dachau der han vart drept i 1942. (meir om han seinare)

Devasahayam Pillai var ein legmann frå India som lei martyrdøden  i det 18. hundreåret.

Så følgde fire kvinner som var misjonærar og ordensgrunnleggjarar, Maria Rivier, Maria Francesca av Jesus, Maria Domenica Mantovani, Maria av Jesus Santocanale.

Til sist tre prestar, franske Cesar Bus, så to italienske prestar  Giustino Maria Russolillo og Luigi Maria Palazzolo.

Pave Frans oppmoda  dei truande til å  ta desse helgenane som eksempel til etterfølgjing..

" Det er godt å sjå at desse helgenane med sitt evangeliske vitnemål har fostra andeleg og sosial vekst i sine respektive land  og i heile den menneskelege familien."

" Og la oss så til slutt venda oss til Jomfru Maria, så ho med glede vil hjelpa oss  å etterfølgja  eksempelet til dess nye helgenane."









søndag 8. mai 2022

Om Marias forbøn

 Pave Frans innvigde nyleg  Russland og Ukraina til Marias upletta hjerte. Det skjedde etter manges førespurnad men vart no svært aktuelt i og med krigshandlingane  i Ukraina. Dokumentet vert innleia slik:

" Å, Maria, Guds mor og vår mor, i denne trengselens  time tar vi vår tilflukt til deg. Du er mor, du elsker oss og kjenner oss; intet av det som ligger oss på hjetet er skjult for deg. Barmhjertighetens mor, mange ganger har vi fått erfare din ømme omsorg, ditt nærver som bringer oss freden tilbake for du fører oss alltid til Jesus, Fredsfyrsten."

Jeus mor og i og med inkarnasjonen Guds mor, er vår viktigaste forbedar i den store helgenskaren som vi kan ta vår tilflukt til og be om støtte og forbøn hos. Det er eigentleg ikkje så vanskeleg å forstå, vi kan gå til evangeliet og skildringa av bryllaupet i Kana slik det står i Johannesevangeliet andre kapittel, "De han seier dykk, skal de gjera." De gjer oss trygge og tillitsfulle når vanskar tordnar seg opp i våre små liv og i den store og uoversiktelege verda rundt oss. I desse dagar er det krigen i Ukraina som eg i tråd med pave Frans si innviing overgjer til Maria og hennar vernande kappe, I mitt nære liv er det mi mor , mine søsken og det er ein god ven i Karmel og hennar familie. Det ligg nær å nytta ein av dei eldste Maria-bønene, "Under ditt vern"(Sub tuum praesidium), eg set stor pris på den.

"Under ditt vern tar vi vår tilflukt

Hellige Guds mor.

Ta nådig imot de bønner 

vi ber i våre trengsler,

og frels oss fra alle farer.

Du evige Jomfru velsignet og herlig."




" Må den guddomelige barmhjetighet gjennom deg strømme ut over hele jorden, og må det igjen være fredens milde hjerteslag som angir vår daglige rytme. Du som sa ja, du som Den hellige ånd kom over, bring Guds harmoni tilbake mellom oss mennesker. Gi vårt uttørkede hjerte å drikke, du som er "håpets levende kilde". I ditt morsliv vevde du Jesus til menneske, la oss forme sammenvevde fellesskap. Du vandret på våre veier; led oss på fredens stier.Amen."


søndag 24. april 2022

Anna Akhmatova - Rekviem

 Den russiske poeten Anna Akhmatova (1889-1966) sitt mest kjende dikt hat tittelen Rekviem og vart til på slutten av 1930- talet. Det handlar  om dei mange som vart offer for det stalinistiske terrorregimet og er vigd minnet om dei mange døde. Diktet har ei kort innleiing som nok har gjort inntrykk på mange:

" I dei grufulle åra da Jezjov var sjef for tryggingspolitiet, stod eg 17 månadar, dagleg , i fengselskø i Leningrad. Alle kviskra der. Ein dag kviskra kvinna som stod bak meg inn i øret mitt med blåfrosne lepper:

- Kan De skriva om dette ?

Og eg sa:

-Det kan eg .

Da gleid noko som likna ein smil over det som ein gong hadde vore andletet hennar."

Sjølv om diktet vart til på slutten av 1930-talet i skuggen av Holodomor og Moskavprosessane, kunne det nok og vore skreve tjue år tidlegare eller ti år seinare eller i dagens situasjon i Russland og Ukraina? Det var ei svært vanskeleg tid for Anna Akhmatova , og ho var nok reelt sett i tvil  om ho skulle overleva eller at sonen  Lev Gumiljov som då var arrestert av kommunistregimet skulle overleva. Hennar første mann poeten  Nikolaj Gumiljov  vart avretta av kommunistane alt i 1921, venen og kollegaen Osip Mandelstam døydde i Gulag i 1938. Ho hadde debutert  i 1912 og gjeve ut fleire diktsamlingar etter det, men vågde ikkje å publisera noko etter 1922. Rekviem er eit langt dikt som ikkje vart gjeve ut før på 1960-talet. Ho skreiv det på små lappar som ulike vener så memorerte før lappane vart brende slik at ingen kunne spora det tilbake til henne. Ho overlevde forfølgingane  før krigen og likeså krigsåra då ho vart sendt langt aust i landet. Kanskje held Stalin på forunderlege vis si hand over henne slik han også gjorde med Bulgakov, Pasternak og Shostakovitsj ? Slutten av livet hennar vart lettare, ho fekk reisa til Oxford der ho tok i mot eit æresdoktorat, og ho vart innstilt til Nobelprisen som ho vel kanskje hadde vorte tildelt før eller seinare dersom ho ikkje hadde døydd av hjerteinfarkt i 1966.

Ho vart fødd i Odessa i 1889, men var russisk talande og skrivande, og budde det meste av livet i St. Petersburg. Ho budde ei tid i Kyiv  og gifte seg  der med Nikolaj Gumiljov i april 1910. Sjølv om ho nok  i dag vert rekna som ein av Russlands store poetar hadde ho også ukrainske røter og i Kyiv finn vi eit vakkert minnesmerke over henne. Hadde ho levd i dag ville nok hennar Rekviem også handla om Mariupol og Butsja!

Dikta hennar er oftast korte med konkrete bilete, stemninga kan skifta frå det varme og hyggelege til redsla som heile tida ligg under når ein lever under eit totalitært regime. Som i dette diktet fra 1917 men det kunne og handla om 1937 eller 2022 ?

"Å, eg elska dette nattlige skravlekoret, -

glasa stod som is på vesle bordet,

over svarte kaffen anga dampen fin,

tung vintervarme gløda raudt frå ein kamin,

den litterære spøken muntra opp og etsa

i vennens første blikk låg hjelpeløysa, redsla."




                                         Monument over Anna Akhmatova i Kyiv


"Korleis er tida verre enn dei førre ? Kan hende

slik: i os av sorg og angst har hundreåret

snerta ved det svartaste av alle

sår, men kunne ikkje heile dette såret.


I vesten lyser sola enn, i jordiske

strålane skin taka i kvar by,

her driv den kvite alt og merker  husa

med kors, ho skrik på ramnar, ramnar flyg."

(vinteren 1919)