onsdag 14. februar 2018

Askeonsdag

Det er askeonsdag og vi innleiar fastetida som varer fram til påskeafta, og er ei førebuingstid  til feiringa av påskemysteriet med innstiftinga av eukaristien og Kristi død og oppstode,
Trass i sekulariseringa lever enno ein del element av dette i folkedjupe.Tradisjonen med fastelavnenssøndag med fastelavensbollar og fastelavensris blir enno markert av mange sjølv om dei færraste markerar askeonsdag, og faste er noko ein assosierar med islam og ramadan og ikkje ein kristen tradisjon. I Den katolske kyrkja er askeonsdag ein viktig dag med messefeiring og utdelinga av askekorset til dei truande. Dette er ein tradisjon som skriv seg tilbake til Mellomalderen, då det var vanleg å strø aske over hovudet, etterkvart vart dette til krossmerket
 i panna med aske etter brenning av palmegreinene frå fjoråret palmesøndags prosesjon. Det knyter på ein symbolske måte dagen saman med påskeferinga. Askeonsdag er saman med langfredag ein obligatorisk faste og abstinensdag. Faste innebær å avstå frå noko som eit middel til å konsentrera seg om det vi går i møte i påskeferinga. Faste er saman med bøn og gode gjerningar(almisser)  dei tre sentrale element i denne førebuingstida. Når presten teiknar askekorset på panna vert det følgd av orda:"Vend om og tru på evangeliet" (Mark 1.15) Det understrekar at dette er ei tid for syndsvedkjenning, bot og omvending.

"Herre , med hellig faste begynner vi den åndelige kamp som forbereder oss til påskehøytiden. La oss finne styrke og hjelp i forsakelsen når vi kjemper mot mørkets makter."
(Avslutning på dagens vesper)


                                           Ubi caritas et amor,  Deus ibi est.

søndag 4. februar 2018

Tilbakeblikk 2010

30. januar 2010.
Tidleg laurdagsmorgon, enno mørkt. Eg har laga kaffi og slept inn katten som kosar seg rundt føtene mine. Alt er stille. På radioen interssant foredrag av Inge Eidsvåg om Edith Södergran. Eit kort liv lik mange i denne tida der tuberkulosen kutta over livstråden til så mange unge. Trass i sitt korte liv sette Edith spor etter seg i ettertida , ho var banebrytande når det gjeld  den lyriske modernismen. Men ikkje bare i form, også innhaldsmessig har ho mykje å gje oss. Hennar innsikt i liv og død, hennar sterke livskjensle, så levande, så glad i dette livet trass i døden som låg der som eit trugsmål dei siste leveåra hennar. "Vi äro alla hemlösa vandrare och alla äro vi sösken."

Så til ein annan poet, skotske Kenneth Steven (f. 1968) som nyleg kom i norsk omsetjing av Mathias Hoen, med innsiktsfullt etterord av Knut Ødegård. Tittelen  " Safirblå isfuglfryd" spelar på eit av hans intenst naturskildrande dikt, han har forresten mange av dei. Stevens tema er tett knytta til det lokale, det skotske, men som alle store diktarar viser det lokale utover mot det universelle og i hans tilfelle også det metafysiske. Naturen i Skotland, folket, særleg dei på landsbygda i utkantstrøk, og  den keltiske religiøse tradisjonen med sine særeigne uttrykksformer. St. Columba og klosterøya Iona står sentralt i denne tradisjonen. Stevens skildrar det i diktsamlingane "Iona", "Columba" , " Salt and light". Han har og ei sterk tilknytning til Norge etter å ha budd her i fleire år, og han set om norsk  litteratur til engelsk.

I følge Knut Ødegård er Kenneth Steven arvtakar etter ein annan stor skotsk forfattar, nemleg George Mackay Brown frå Stromness på Orkenøyanae som eg ikkje kjennar enno ( i dag kjenner eg godt til både hans dikt og noveller 2018). Mackay Brown har og den same dimensjonen av det lokale og det universelle i det han skriv. Hos han er og det norrøne , det bibelske og katolske med som sentrale element. I både dikt og noveller kan han setja ei bibelsk forteljing inn i ein lokal orkenøyisk  kontekst.

Kenneth Stevens dikt "Iona" er vakkert også i norsk omsetjing:

Er denne staden verkeleg nærare Gud ?
Er veggen tynn mellom vår kviskring 
og hans lyding ? Eg veit berre
at verda blir mindre og mindre -
det som gjeld her er å sigra over vinden,
koma tørrskodd heim, få fyr i ovnen.  
Eg er ikkje viss  på om det finst tid her
eller om det er meir tid,
om lyset er sterkare
eller berre lettare å sjå. Det er difor
eg alltid kjem attende, tørst, til denne staden
som er eldre enn mitt vit
yngre enn mi sundrivne sjel.

                                   
                                                                           

fredag 2. februar 2018

Herrens veje

Herrens Veje – anger og forsoning

I den danske dramaserien «Herrens Veje» som for tida går på NRK er det ein prestefamilie som spelar hovudrolla. Handlinga er satt på spissen og tildels  vippar det over i det parodiske, men  det er likevel ikkje til hinder for at serien  løftar fram viktige eksistensielle og etiske problemstillingar.

I ein scene blir den unge presten August tilkalla til ein eldre døyande mann. Mannen kjem med ei tilståing frå då han som ung arbeidde på Grønland, og ved eit uhell kom til å forårsaka ein manns drukningsdød. Han ser framleis for seg augene til den druknande, og høyrer skrika til enka. Dette har han bore på åleine heile livet, men no stilt overfor døden klarar han å leggja det fram for presten. August blir ståande taus og tafatt, kanskje avdi han sjølv nyleg har opplevd noko liknande i Afganistan,men kanskje vel så gjerne avdi han ikkje har ord og symbol som kan møta denne mørke vedkjenninga ? Mannen får brød og vin, men det slår meg at her er det noko som manglar. Det er eit fattigsleg tomrom som pregar denne scenen, mannens auge ber om noko meir. Som katolsk prest ville August hatt meir å gje den døyande, noko sakramentalt og objektivt uavhengig av hans eigne ord og handlingar. Nattverden – vandringsbrødet er viktig, men i tillegg kjem sjukesalvinga og ikkje minst skriftemålet – boten og forsoningas sakrament. Begge deler djupt forankra såvel i Bibelen ( Matt 16.19 ,Jak 5.14-15) som i kyrkjas tradisjon.

Den gamle mannen har heile livet bore på noko som har formørka tilveret hans.I møte med døden  vedkjenner og angrar han det mørke og vonde, men han blir ikkje møtt med det som kunne løfta børa av skuldrane hans og forsona han med seg sjølv, sine medmenneske og sin Gud. Det er ein sterk og vond scene, og byggjer opp under  mi store undring over korleis dei prostestantiske kyrkjene kunne gje avkall på den sakramentale forsoninga.

(Publisert i Vårt land 01. februar)

Morten Hee Andersen som den unge presten August I "Herrens veje".

Kyndelsmesse

Vi feirar i dag Kyndelmesse  eller Maria lysmesse til minne om at Jesus førti dager etter fødselen vart boren fram i tempelet  etter jødisk skikk. Dagen vart feira  alt på firehundre talet,i Roma vart det då arragert lysprosesjonar. Etter kvart utvikla det seg ein skikk med å innvia og velsigna lys  denne dagen, lys som  brukast rituelt resten av året. Festen  vart kalla Missa Candelarum (Lysmess),på norrønt vart det "kyndill", og av det kom navnet vi har brukt like opp til i dag, Kyndelsmesse. Dagen heng saman med julefeiringa og epifani,og er naturleg nok ei feiring av inkarnasjonen, men og av at Jesus tok  over tempelet og dermed innleia ei ny pakt. Kyndelsmesse er avmerkt på den norske primstaven og var lenge ein viktig minnedag. Dagen var avskaffa som  heilagdag i 1771, men har levd i folkedjupet  iallfall i Telemark og Setesdal, inntil  for få generasjonar tilbake.

I 1997 utropte pave Johannes Paul II 2. februar til ordenslivetsdag. Hensikten var å gje alle ordensfolk høve til i fellesskap å fornya sine løfter, men og gje alle truande eit høve til å reflektera over klosterlivet og  be  for dei som har valgt dette livet. Eigentleg minnest vi dagen kvar kveld når vi ber kompletorium med Simeons lovsong - Nunc dimittis (Luk 2.29-32)

Herre, no let du tenaren din
fara herfrå i fred,
slik som du har lova

For mine auge har sett di frelse,
som du har gjort istand
like for andletet på alle folk,

eit lys til openberring
for heidningane
og til ære for folket ditt, Israel.



Giovanni Bellinis (1430 -1516) skildring av "Framstillinga i tempelet" der Maria med Jesusbarnet
møter Simeon. Josef ser på i bakgrunnen.

tirsdag 30. januar 2018

Andre Bjerke 100 år

I går er det hundre år sidan Andre Bjerke (1918 -1985) vart fødd. Han var ein mann som prega norsk kulturliv i store delar av etterkrigstida med eit stort spekter av uttrykksformer.  Han var kjent som lyrikar med dikt både for barn og vaksne, han skreiv briljante essay og var ein markert samfunnsdebattant med  spesielt stor interesse for språkspørsmål som riksmålsforkjempar. Han var dramatiker,  og mange kjenner han som ein genial kriminalforfattar under psevdonymet Bernhard Borge, film og massemedia var eit anna interessefelt og fleire av hans romanar vart filmatisert.
Som gjendiktar gav han oss fleire store klassikarar i norsk språkdrakt. I mange dikt løftar han og fram  diktarkollegaer både norske og i den store europeiske tradisjonen.

Eg opnar hans samla dikt i høve 100 års dagen og fell ned på diktsamlinga " En kylling under stjernene" frå 1960. Der skriv han om såvel Wildenvey, Rilke, Galilei, Kepler og Ingmar Bergman, og så det vakre vesle diktet "To luker i himmelen" om det nyfødde barnet.

Good night sweet prince

Hva er det for en hånd vi føler strø
sin aske over lyset nu ? Hva skjer ?
At det er høst. At sommeren er død.

Det lo en sang som ikke lenger ler
i dette land, hvor høsten gjør sin plikt:
For du og lerken synger ikke mer.

I død som fødsel lignet du ditt dikt:
Hvor likt det var deg at du kom en dag
i julis midte....... Hvor det var deg likt

å reise med det store trekkfugldrag
i høstens oppbruddsstund.....Så vet vi nu
at du og den du elsket har slått lag.

Samtidig døde sommeren og du.

(Herman Wildenvey døde 27. sept. 1959)

Rilke i Duino

"Wer, wenn ich schriee, hörte mich denn aus der Engel Ordnungen"

Dikterens vimpler på brogen:Duino erobret
efter et livs beleiring av egne tårn!
Murer av dyktighet mellom deg og ditt dikt
måtte først skytes i grus, broer av stillhet
slås over velklangens vollgrav, hele rutinens
vakthold ved portene overmannes i mørke!
Så falt diktet, falt som et eple, falt som
en moden renhet: din. Rainer Maria
Rilke, du som har Jomfruens midt i ditt navn.

Diktet skjer. Jorden: en overskåret
frukt - se kjernehuset! Ja, det er.
Veiene myldrer av dine medsammensvorne,
der: akrobaten og barnet, og der: de ydmyke ting:
dukken og bokmerket, akset og vindushaspen,
brønner, brønner - alt er med på besvergelsen.
Noe nærmer seg...... Hva? Å, lyn mellom ordene!
Forhenget revner: Diktet skjer. Det er engelen.

Betre kan det vel ikkje uttrykkast om Rainer Maria Rilke. Å lesa dette diktet er som på ny å gå rundt  på Duino borga i Rilkes fotspor slik eg gjorde for ein del år tilbake !



To luker i himmelen

Det største mysterium er ikke mer
enn det: at en ørliten kropp
er våknet til jorden. Den nyfødte ser.
To luker i himmelen går opp.

Selv fem-trinns raketter og kjernefysikk
blir puslingers puslespill
når det nyfødte barn med et eneste blikk
beviser at Gud er til.


Kriminal romanen " De dødes tjern" vart filmatisert  i 1958 med Henki Kolstad, Henny Moan og Andre Bjerke sjølv i sentrale roller. Boka og filmen er vel det dei fleste assosierar med Andre Bjerke som vi i dag markerar 100 års dagen til.

mandag 22. januar 2018

Fra Luther til Peter

"Fra Luther til Peter" med undertittelen " En pilegrims bekjennelser" er tittelen på  tidlegare prest i Den norske kyrkja Dag Øivind Østerengs bok som kom på  Efrem forlag i fjor. Østereng fekk ein del publisitet i media, mellom anna Ole Torps intervju med han på TV, då han valgte å slutta som prest og gå ut av Den norske kyrkja. Hausten 2016 vart han teke opp i Den katolske kyrkjas fulle fellesskap. Han hadde ein relativt lang veg å gå, ein lang prosess å arbeida seg igjennom, men det var ein prosess som hadde ein raud tråd  der blikket heile tida var festa på han som er truas opphavsmann og fullendar, Jesus Kristus.  For Østereng er det ei trusvandring, ei pilegrimsvanding der det nok i periodar ser mørkt ut, men der han aldri tapar hovudperspektivet. Til slutt når han målet slik alle pilegrimar vonar når dei er undervegs, men det har og sin eigen verdi å vera undervegs, det kan bli ei verdfull erfaring å ta med seg!

Dag Øivind Østereng  har sin bakgrunn i Norsk Luthersk Misjonssamband, bestefaren var Øivind Andersen, rektor ved Fjellhaug skoler, som kom til å prega fleire generasjonar av forkynnarar og misjonærar. Her hadde han sin plass, men etterkvart melde tvilen  seg, var Ludvig Hopes lågkyrkjelege og spiritualistiske kyrkjesyn haldbart utfrå Bibelen. Østereng kjem fram til at det er det ikkje, og han byrjar på teologistudiet ved MF med tanke på presteteneste. Det blir hans første "exodus" frå Misjonssambandet til Den norske kyrkja, hans neste "exodus" blir eit langt større sprang. Han byrjar presteteneste i Ulvik og trivst med det, men han ser med uro på den liberale utviklinga i kyrkja. Fleire gonger siterar han den store katolske  forfattaren C.K. Chesterton:  " I virkeligheten har vi ikke bruk for en kirke som har rett, der vi selv har rett. Det vi trenger er en kirke som har rett, der vi selv tar feil."  Han ser på situasjonen i kyrkja som ei krise som ikkje berre er ei rein teologisk krise men vel så mykje ei ordningsmessig krise. " I Den norske kirke har vi egentlig bare hatt superintedenter, kongelige embetsmenn, og ikke biskoper i apostolisk mening." blir hans konklusjon etter å ha gått grundig inn i dei bibelske tekstane. "Simon Peter har en tydelig lederrolle blant apostlene. Sammen med Simon Peter er det også et trekløver i lederskapet, med Jakob og Johannes."

Det blir teologisk og ordningsmessig stadig vanskelegare å vera prest i Den norske kyrkja, ei stund prøver han saman med andre konseravtive prestar å arbeida mot denne utviklinga i fellesskapet " Carissimi". Etter kvart innser han at heller ikkje dette fører fram, og han minnest pater Arnfinn Harams ord:"Dere kommer ikke til å få noe gjennomslag hos biskopene."
Med kyrkjemøtets vedtak om likekjønna ekteskap er det ingen veg tilbake for Østeren, hans andre "exodus" blir ein realitet. Alt lenge har han nok visst at vegen vidare går mot katolisismen. " Min utgang av Den norske kirke gjorde jeg som prest. Det var en del av mitt hyrdekall å gå til Den katolske kirke." Han ser at han er ved målet for pilegrimsvandringa, iallfall det jordiske målet, for frelst er vi først ved den endelege målet.

Det er ei viktig bok  Dag Øyvind Østereng har skreve, ei bok som burde ha interesse ikkje bare for dei som har gått same veg som han, men og aktive traunde i såvel Misjonssambandet som Den norske kyrkja.
Boka er detaljert og grundig, kanskje vel detaljert med hensyn til interne prosessar i kyrkja som utgjer den midtre delen av boka, her fall eg litt av lasset. Men dei to første og fire siste kapittela gav meg mykje. På slutten går han i detalj gjennom det som er viktige skilje mellom protestanstisk og katolsk lære og tradisjon.Det blir ei kort truslære i seg sjølv. Han refererar hyppig til Chesterton og  kardinal Joseph Ratzinger (pave Benedikt), og det ein kanskje kunne savna er referansar til vidare katolsk lesing som har påverka han og kva eventuelt personlege samtalar med andre katolikkar har betydd i denne prosessen.

Han innleiar med eit Chesterton sitat og det kunne passa å avslutta med det her: "Den katolske kirke er den eneste makt som kan frelse en mann fra det nødvendige slaveri som heter å være barn av sin tid."








søndag 21. januar 2018

Barndom

I den vesle minneboka "Et århundre i Bergen. Farmors historie" fortel Ella Rafto som døydde over hundre år gammel, til barnebarnet  Heidi Rohde Rafto (Kapabel forlag). Ei livshistorie som mange andre men likevel unik. " Vi har alle levd spennande liv som det kunne vorte skreve romanar om."
Det eg merka meg spesielt med boka var det første kapittelet "Møhlenpris - min barndoms paradis !"
Ho fortel levande om barneflokken som leika saman ute i området rundt bygarden der ho vaks opp.
"Gjemmespill og pikkeleisen", songleikar som "Fløy en liten blåfugl gjennom vindu" og "Ta den ring og la den vandre", bading, ballspel, aking. Barnebarnet reflekterar over ein barndom påfallande fri for vaksne ! Foreldra skyssar barna ut og så er dei der heile ettermiddagen heilt på sine eigne premiss. Det slår meg at oppveksten på 1920 talet likevel ikkje er så ulik min eigen oppvekst på 1960 talet. Iallfall er det ein himmelvid forskjell  frå både  1920 talet og 1960 talet til dagens barndom på 2010 talet. I dag er alt planlagt , gjennomorganisert og data/media er med frå dei tidlegaste åra. Det er på mange måtar eit dramatisk paradigmeskifte. Gjer det noko med oss eller er vi så forunderleg tilpasningsdyktige? Er førestillinga om den harmoniske og frie barndomen i tidlegare tider berre nostalgiske draumar og tåkeprat? Det var vel heller ikkje alltid " min barndoms paradis" slik denne aldrande kvinne frå Bergen minnest ? Nei, det var det nok definitivt ikkje, det var og tidleg deltaking i arbeidslivet, det var fattigdom, det var sjukdom og død.  I dag er det så godt som ingen barn som døyr, så seint som på 1960-1970 talet døydde det mange i  trafikkulukker, drukning, krybbedød, kreft og infeksjonar. Det er og eit paradigmeskifte, men eit skifte ingen vil vera ueinig er til det betre.

Tapte vi likevel noko? Barneflokken som sprang rundt ute og leikte i mørke haustdagar med fønvind og mogne eple, varme sommar- ettermiddagar med jamnt over 20 grader i vatnet, lange vårkveldar med hyttebygging i skogen, stjernklåre vinterdagar med spark eller kjelke på skarpt føre!
Eit år var veldig lenge, eit liv uendeleg lenge der det låg framom ein som ei slette, eller eit lerret enno utan merke etter penselen som forma fargespelet, ein gong skulle  det bli vaksenlivet.
Vi tapte noko, vi tapte undringa over å stå ein vinterkveld å sjå mot det stjernepryda universet, heilt stille utan andre inntrykk, å stå der lenge ute av stand til å setja ord på mysteriet !

                                                 Leik ved bekken ein sommardag rundt 1930.