lørdag 22. januar 2022

Englar myte eller realitet ?

 "Änglar finns dom?"  spør biskop og kardinal Anders Arborelius ocd i ei preike frå 2017 gjengjeve i boka "Kardinalens  novisår".  Englar eksisterar framleis i kulturen og i språket, i uttrykk som "Han hadde englevakt" eller som søte dekorasjonar i juletida og tildels også i populærkulturen i tekstar som "Like an Angel". Ein del nyreligiøse retningar har og fokus på englar om enn ikkje i tradisjonell forstand, men meir som udefinerbare andsvesen som står oss nær, I tradisjonell kristen samanheng har nok dei fleste plassert englane langt ute i periferien. Men i bibelsk forstand er dei på ingen måte perifere, dei dukkar opp i nesten alle Bibelens  bøker, både i Det gamle testamentet og i Evangelia og breva i Det nye trestamentet. Over trehundre referansar til englar finn vi i dei heilage skriftene frå Mosebøkene til Johannes openberring. I Jesu liv er dei heile tida til stades, frå engelen som kom  med bodskapet til Maria, via englane på Bethlehemsmarkene  til engelen ved den tomme grava etter Jesu oppstode. Kvifor er dei då ikkje meir tilstades i notidas kristne teologi og praksis ? Å tru på Gud det går an, men englar, det får ei skinn av overtru over seg, ein meir barnsleg eller primitiv form for religion?

Biskop Anders Arborelius skriv: " Änglarna tilhör Guds värld. De finns där, oberoende av vad vi tycker och tänker. Vill vi leva i Guds närhet och försöka göra hans vilja och ställa hela vårt liv til Guds tjänst och en gång få lova och forhärliga honom i all evighet, ja , då är änglarna oss til stor hjälp och välsignelse." Vidare peikar han på korleis englane inngår i liturgien, i kvar messe syng vi Sanctus saman med englane, dei kjem og fram i bønene til dømes i Angelus bøna som ein ber tre gonger om dagen. Etter katolsk læra kan ein og be direkte om englars  forbøn , ikkje minst til verneengelen.

"Herrens engel brakte Maria det glade budskap"  - innleiinga til Angelus .  

Avlsutningsvis understrekar han korleis englane kan hjelpa oss til ein "grundattityd" der vi i tilbeding, glede og lovsong står framom Gud. "Låt oss här på jorden leva under änglarnas beskydd, så att vi en gång kan tilbe Gud tilsammans med dem i himlen."

I fjor kom det ei bok på Artos forlagom englar. Benediktinarnonne  Syster Siluana Tengberg har tidlegare skreve ei svært lesverdig om Maria, no skriv ho om "Änglarna - Tro och erfarenhet". Begge bøkene er illustrert med Syster Siluanas vakre ikoner. Boka har to delar, først ein teologisk del der ho tek for seg  englane i Bibelhistorien, englar i andre religionar, om syndefallet og dei falne englane,om englanes natur, om englar og bøn, om verneenglar. Andre del av boka er meir erfaringsbasert og handlar om fire ulike personars møte med englar, dei meste kjente er helgenane pater Pio og Don Bosco. " Kunnskapen om änglar bygger nämligen dels på biblisk och dogmatisk grund, dels på männskliga erfarenheter."

I kapittelet "Vär inte rädda!" tek ho for seg  møte med englar, i vaken tilstand men og i draume som hos Jakob, Josef og Paulus. Dette er grenseoverskridande erfaringar  der mennesket vil fyllast med uro og angst, engelens først ord er difor nesten alltid "Ver ikkje redd" som til  både Maria og Sakarja. Englane er Guds bodberarar , dei stig ned for å tala til oss, deira bodskap vil alltid vera Evangeliets bodskap. Korleis møter vi dei , kva svarar vi ? Her kan vi ta både Maria og Paulus til hjelp.

"Sjå, eg er Herrens tenestekvinne. Lat det gå meg som du har sagt." (Luk.1;38)

"Og difor, kong Agrippa, har eg ikkje vore ulydig mot dette himmelske synet."

Både biskop Anders og Syster Siluana hjelper oss til å forstå og forhalda oss til englane i tråd med slik deim er framstilt i Bibelen!


                                  
                                 Sr. Siluanas vakre bok om englar (kan bestillast frå www.artos.se)



                                 Mine  ikoner og englar




onsdag 12. januar 2022

Manhatten

 Manhatten, kanskje har vi alle ein relasjon til denne ikoniske bydelen i den byen kanskje flest menneske i verda  har høyrt om.- New York. Vi har vore der eit par gonger, men det brjar å bli lenge sidan sist, nærare bestemt i 2010. Det fristar med ein ny tur når pandemien er over ?

Interessa blussa opp igjen av fleire grunnar. Sist helg fann vi fram ein gammal DVD med Woody Allens romantiske komedie "Manhatten" frå 1979, innspelt i svart-kvitt i denne bydelen som så mange  har eit bilete av . Filmen fekk i si tid svært gode kritikkar og vart nominert til to Oscar prisar for kvinnelege birolle (Mariel Hemingway) og manus. Woody Allen spelar sjølv hovudrolla som i  mange av hans filmar, dessutan møter vi karakterar spelt av Diana Keaton, Michael Murphy, Meryl Streep og den unge Mariel Hemingway som hovudpersonens 17 årige kjæraste. Hovudpersonane er ei gruppe kvasi intelektuell personar på leiting etter meining i livet, ikkje minst kjærleikslivet.Det  går ikkje alltid som dei har tenkt. Det er humoristisk og fornøyeleg med ein bakgrunn av Mahanttens gater og ikkje minst George Gershwins musikk. Muiskk kjent frå mellom anna Rhapsody in Blue.

Og så for det andre les eg Håvard Rems reportasje serie i Dag og Tid om New York, byen og artistar som fekk sitt gjennombrot der, Billie Holiday, Bob Dylan og no sist Leonard Cohen. Poeten frå Montreal som kom til NewYork på sekstitalet  og vart oppdaga av John Hammond. Han hadde gjeve ut diktsamlingar tidlegare, men så i 1967 kom debutalbumet "Songs of Leonard Cohen" som vart ein stor suksess, kanskje uventa i ei tid der det politiske stod i sentrum, Cohen var låmælt, melankolsk  og stort sett ikkje-politisk. Han skriv  om New York , det vinterlege og kalde New York som i "Famous blue Raincoat":

Det er fire om morgonen

seint i desember

Eg skriv for å spørja deg

om det går betre


Det er kulde i New York

men eg likar å bu her

På Clinton Street høyrest

musikk heile kvelden.

Manhatten er ei øye, no knytt saman med resten abyen med mange bruer. Opphavelege var område prega av mange haugar, og navnet Manhatten blir tolka som ei skildring av dette landskapet. Haugane forsvann etter kvart til fordel for dei mange bygningane og dei 1,6 millionar menneska som bur der no. Men i Central Park, byens grøne lunge, finn ein enno restar av dette opprinnelege landskapet.

Kanskje var Leonard Cohen ikkje klårt politisk i sine tekstar, men av og til blir dei det, og av og til blir dei profetsiske som i "First We Take Manhatten" men den kjende linja:"Fyrst tek vi Manhatten, så tek vi Berlin."  Songen handlar om ein ung mann som vert radikalisert og endar som terrorist. Jennifer Warnes knyter teksten til ei terrorhandling i Berlin i 1986, men i september 2001 får songen på tragisk vis ei ny meining i og med  terroråtaket på Tvillingtårna 11. september det året. Denne hendinga som vi alle ser for oss og som fekk så katastrofale følgjer for så mange!

Så for det tredje, det katolske New York representert ved byens katolske katedral og erkebiskopen Kardinal Timothy Dolans.Hans fine preiker, humoristiske og folkelege vesen, hans små videosnuttar der han tek for seg liturgien, kyrkjeromet, kyrkjeåret og ein rundtur til folk og bygningar i det katolske New York. The Cathedral of Saint Patrick ligg på 460 Madison Avenue, ikkje så langt frå Central Park, Times Square og Rockefeller Center. Katedralen vart bygd på midten av 1800 talet etter initativ av byens første erkebiskop John Hughes. Katedralen vart opna i 1879, men bygd på etter det, mellom anna kapellet til Jomfru Maria som kom etter hundreårsskiftet. Katedralen er i klassisk gotisk stil og liknar på dei store europeiske katedralane, men omgjevnadane er så ulike der vi  finn katedralen klemt inne mellom Manhattens skyskraparar. Her er alter for ulike helgenar, sjølvsagt  Jomfru Maria, Josef og St. Patrick som katedralen er vigd til. Kanskje mest interessant  er "The shrine of Elisabeth Seton, the first Americab born saint."  Ho levde frå 1774 til 1821 og vart kanonisert i 1975. Ho var  grunnleggaren av  nonneordenen Sisters of Charity.

Eg var til messe der ein søndag ein søndag for omlag ti år sidan. Erkebiskop kardinal Timothy Dolan feira messa . Det var noko med stemninga der som gjorde sterkt inntrykk på meg. Kardinal Dolan var tydeligvis ein populær mann, det var mange som ville helsa på han under utgangsprosesjonen! Han er ein folkeleg og uhøgtidelege leiar for kyrkja i New York, eg ser han for meg for eit par dagar sidan saman med "fire-fighters" utanfor denne brannråka høgblokka i Bronx.

Dei siste åra har  ein kunna følgja St. Patricks daglege messer på Facebook eller Youtube, og dessutan kardinalens mange korte preiker og foredrag som er informative og "to the point".

Timothy Dolan    Intervju om Julefeiringa



 Små minne frå mi vitjing i "The Cathedral of Saint Patrick"



fredag 7. januar 2022

Epifani

 6. januar feirar vi Epifani til minne om dei tre vise menn frå Austerland som kom for å æra det nyfødde Jesusbarnet.  Dagen blir og kalla Herrens openberring . Epifani tyder på gresk openberring men kan og tyda soloppgang. Høgtida er eldre enn julefeiringa og i dei austlege kyrkjene blir jula framleis feira 6.januar. Festen har sitt opphav i Alexandria og var ein fest både for Jesu fødsel og dåp, bryllaupet i Kana vart også markert denne dagen. Vi feirar dei tre vismenn eller heilage tre kongar denne dagen. At dei var kongar eller vismenn står ikkje i evangelieteksten, heller ikke at dei var tre. Det greske ordet som vart nytta er magoi, magos i fleirtall. Det var eit ord som vart nytta om zoroastriske prestar i Persia, dei hadde innsikt i astrologi og drøymetyding. Tradisjonen seinare har forma forestillinga om at dei var tre vismenn eller kongar, dei har fått navn, Balthasar, Melchior og Casper, og ein har tenkt at dei kom frå tre ulike verdsdelar. Det siste blir eit fint bilete på at evangeliet skal ut til alle verdas folk. 

Mange dikt tek for seg Epifani, eg har tidlegare sistert George Mackay Browns dikt, her er eit av den norske diktaren Hans Henrik Holm(1896-1980)

Tre heilage kongar til Betlehem for

Ei stjørne sveiv gjennom øyde og kjos

mot Betlehem og Guds signande ljos.

Tri heilage kongar frå Austheim for

til den lisle i krybba med vyrdsame ord.

Av dei tvo med røykjeverk og rav

fekk han gåvur og offermod,

den tridje honom myrrha gav

med varselfargar om kross og blod.


Fjåg ved kvila Maria møy

breider yver sin nyføding høy.

Kring den bots-vigde sveiper ho lin;

gjislet bjart um lokkane skjin.





søndag 2. januar 2022

Januar

 Nyttår, inngangen til 2022. Januar  som han navnet etter den romerske guden Janus, som var gud for alle byrjing. Janus kjem  av det latinske ordet for dør, døra inn til det ny og ubrukte året. La oss be om at det verte bedre enn sist år !

Dei første dagane i januar er også viktige religiøst sett. 1. januar er ei høgtidsdag for "Guds heilage Mor Maria."  Ikkje så unaturleg at vi i juletida med fokus på inkarnasjonen feirar og ærar henne som gav sitt ja til engelen ni månadar tidlegare.

Antifoner for dagen:

" Å, underfulle bytte! Skaperen ble menneske, født av  en jomfru, for å gi oss del i sin guddom."

""Så høyt elsket Gud oss at han sendte sin Sønn, født av en kvinne, født under loven. Halleluja, Halleluja!"

"En kvist er runnen av Jesse fot, en stjerne gått opp av Jakob:Jomfruen har født vår Frelser. Vi lovsynger deg. vår Gud."

Dagen i dag , andre januar er minnedagen for dei kappadokiske fedre. Basilios den store,  hans ven Gregor av Nazianz, dessutan Basilios bror Gregor av Nyssa. Dei levde alle på 300 talet og var viktige teologar ikkje minst Basilios. Hans bidrag til læra om Treeiniga var viktig i samband med oppgjeret med den arianistiske vranglæra. Det var også ein fjerde person, søster til Basilios og Gregor, Den heilage Macrina.

Frå Gregor av Nyssas gravtale over venen Basilios:

"Noen bærer navnet etter sin far eller sin hjemby, etter sitt interessefelt eller sin yrkesaktivitet, men for oss var det viktigste og det største å være og å kalles kristne."

Og så for det tredje, det er dagen då den heilage Thérèse frå Liseux vart fødd for 148 år sidan  som den yngste av ni søsken. Alencon, andre januar 1873, ho vart døypt to dagar seinare i Notre Dame kyrkja i heimbyen, og  fekk navnet Marie-Francoise-Thérèse . Etter at mora Zelie døydde i 1877 flytte familien til Lisieux og difor kjenner vi henne som  Thérèse frå Liseux, klosterenavnet var Thérèse av Jesusbarnet og det heilage Andletet. Eg har skreve om henne mange gonger før og har nyleg skreve ein artikkel om kor viktig ho var  for Edith Piaf. Før kvar konsert ba Edith ho: "Thérèse , Je chant pour Toi" -  Thérèse - eg syng for deg ! ( meir om det seinare)

" Ved dette livets aften vil jeg tre frem for deg med tomme hender, for jeg vil ikke be deg Herre om å telle mine gjerninger. Alle våre rettferdige gjerninger er ufullkomne |i dine øyne. Jeg vil derfor ikle meg din egen  rettferdighet og av din kjærlighet få motta det å ei  deg i all evighet"








torsdag 23. desember 2021

Velsigna julefeiring

 Adventstida i forventning om det som skal koma. Tekstane i tidebønene for Advent understrekar dette. Det bryt med det som pregar samtidskulturen elllers, jula byrjar i november ein gong og er slutt i romjula. Kvar vert det då av forventninga ?

Sentrale tekstar er frå Jesaja:

"Det folket som går i mørkret , ser eit stort lys. Over dei som bur i dødsskuggens land land, strålar lyset fram." (Jes 9.2)

"Ein kvist skal skyta opp frå Isais stubbe, eit skot skal spira fram frå hans røter. Herrens ande skal kvila over han, ein Ande med visdom og forstand, ein Ande med råd og styrke, ein Ande som gjev kunnskap og frykt for Herren." (Jes11.1-2)

Og så frå Paulus brev:

"Dessutan veit det kor langt det lid: Timen er komen då de må vakna opp av søvnen, for frelsa er oss nærare no enn då vi kom til trua. Natta lid, og det stundar mot dag. Lat  oss difor leggja bort dei gjerningane som høyrer mørkret til, og kle oss i den rustning som høyrer lyset til." (Rom 13, 11-12)

Bernhard av Clervaux vakre tekst om heile verda som ventar på Marias svar. Han knyter skapinga  saman med den frelsa som skal koma. "Vi er alle blitt skapte ved Guds evige Ord, men likevel går vi døden i møte. Ved et lite ord fra deg kan vi skapes på ny og kalles tilbake til livet."

Forventninga blir strekt mot bristepunktet: " Skynd deg, Jomfru, kom med ditt svar ! Svar engelen fort, eller snarere: svar Herren ved engelens mellomkomst! Svar med et ord og ta imot Ordet; si ditt menneskeord og unnfang Guds Ord; uttal et flyktig ord og ta imot det evige ord i din favn."

Og til slutt det avgjerande svaret: " Stå opp, løp bort til døren, lukk opp. Reis deg ved troen, løp i lydighet, lukk opp ved din bekjennelse. Og Maria sa:" Se jeg er Herrens tjenerinne, det skje meg etter ditt ord."




Adventskrans og julekrybbe ute og inne i St.Ansgar

O-antifon til dagens vesper 23. desember:

"O Emmanuel. Å, Emmanuel, du vår konge og vår lovgiver, du frelser som folket lengter etter ! Kom og forløs oss, Herre vår Gud.

Kom , Herre, frels oss!"


søndag 12. desember 2021

Minnedagen for Johannes av Korset

 

Johannes av Korset har minnedag 14. desember. Karmelittmunk, prest, poet, mystikar, klosterstiftar helgen, kyrkjelærar, Eg vender stadig tilbake til han , ein av dei store på det turbulente 1500 talet, men og ein av dei store når ein ser på heile Kyrkjas historie.

Sitatet under er frå "Bestigningen av Karmelfjellet" og illustrerar det Kristus sentrerte i Johannes utlegning. Gud har gjeve oss eit endeleg svar i sin Son, i Ordet. Heile Det gamle testamentet med sine historiar og profetiar peikar fram mot det. 

"Hovedårsaken  til at det under den gamle lov var tillatt å stille Gud spørsmål, og hvorfor det var nødvendig for profeter og prester å søke syn og åpenbaring fra Gud, var at på den tiden var troen ennå ikke grunnfestet og Evangeliets lov ikke fastlagt. Derfor var det dem maktpåliggende å utspørre Gud, og Gud måtte svare dem, snart ved ord, snart ved syner og åpenbaringer, i form av billeder og lignelser, eller mange andre måter å la oss få lære sannheten å kjenne. Alle hans svar, ord, gjerninger eller åpenbaringer var mysterier i vår hellige tro, eller i det minste noe som angikk troen, eller pekte i retning av den.
Men nå da troen på Kristus er grunnfestet, og Evangeliets lov i denne  nådens tid er forkynt, er det ikke lenger noen grunn til å utfritte Gud på samme måte som før, og heller ikke for ham å tale og svare slik han før gjorde. Ved å gi oss sin Sønn, som er hans Ord, har han ikke flere ord å komme med. Alt har Han sagt oss en gang for alle i dette ene Ord. Han har ikke mer å si oss."


Men Sonen er med frå opphavet, Han er ikkje skapt men er med i skapinga. Det er eit viktig poeng som Johannes skriv om i " Åndelig sang":

"Skaperverket, slik den guddommelige Augustin sier, vitner i seg selv til en viss grad om Guds storhet og fullkommenhet. for Gud som skapte alt med største letthet og på et øyeblikk, etterlot som et spor av seg selvi skaperberket, for ikke bare skapte han alt av intet, men han beriket og smykket det han hadde skapt, med uttalige nådegaver og gode egenskaper, med en vidunderlig orden og innbyrdes sammenheng. Alt dette gjorde han ved sin Visdom, det vil si sitt Ord, sin enbårne Sønn."

Desse nådegåver og eigenskaper kan vi og få del i. Johannes skriv vidare:

"Ved å opphøye sin inkarnerte Sønn og reise ham legemlig opp  fra de døde prydet ikke Gud Fader skapningen bare delvis, men vi kan si at han ikledde den skjønnhet og ære i full mon."


Gaudete søndag

Gledeleg tredje søndag i advent- Gaudete søndag. Den liturgiske fargen er i dag rosa ikkje fiolett.
 

Kom glede, kom ! (Gaudete søndag)


Dagen lukkar seg tidleg no

sola, berre eit glimt av vår sjeldne gjest

så tussmørket i ventetida

og lyset kan tennast

den rosa gleda bryt fasten

du kan ropa ut det som bore

av engelvenger opnar himmelen.

Stjernetydar, gjetar, vertshusvert,

kven dekkar bord for dykk ?

Kven sjenkar glas og delar ut,

ein frukt av gyllent korn og mørke druer ?

Vi ventar no, urørleg, lyttande.

Kom glede, kom !