tirsdag 15. august 2017

En stor kjærlighet dør aldri

Eg vender igjen tilbake til nyleg avdøde Stein Mehren og les  " Det trettende stjernbilde" frå 1977. Det er intense naturskildringar, det er barndom, minne og sanseinntrykk, det er tid og evighet, kjærleik og tap. Og så er det den store universelle kjærleiken som aldri døyr, og som vi kanskje kan få oppleva ein liten flik av den korte stunda vi lever her.  Og gjer vi likevel ikkje det lever kjærleiken vidare, i nye møte,  nye andlet og nye tindrande auge!

En stor kjærlighet dør aldri

En stor kjærlighet dør aldri, selv om de elskende
skilles. Kjærtegn som ble mottatt, springer ut
 selv etter at de er glemt og deres frø er talløse
Det er frukt og løv og korn i dine kjærtegns spor
som i et landskap om høsten, dager som fylles
av glansen fra mørke flammende netter..... Bestandig
er kjærligheten, mer oppfattende enn de elskende
og blikkets salige lys kan ha vært lenge underveis
før det tente mitt, vi kan ha vandret hvileløst
gjennom slekter før vi møttes og gjenkjente hverandre
Nu vandrer din lengsel tidløst i meg, ditt ansikt
vil alltid kunne finne nye hemmelige veier i mitt
Alltid vil jeg være underveis i dine trekk, hemmelig
oppspore stormer og stjerner, røre strenger ingen 
har rørt ved og se en demring selv i alders drag
Lyset i et ansikt som elsker, brer seg evindelig
ut over jorden; For lyset i et ansikt som elsker
tar aldri slutt, det er underveis, alltid underveis
i nye mennesker, i nye elskende, tidløst i all tid



Wilfrid Stinissen om Maria

Karmelittbroder Wilfrid Stinissens bok "Maria i Bibelen og i vårt liv" passer det å ta fram igjen etter ei vakker messefeiringa  i St.Ansgar denne høgtidsdagen vigd til Maria, Guds Mor.
Om Maria himmelfart skriv han følgjande, det er  klart og forståeleg så langt ein kan forstå mysteriet:

"Kirken tror at Maria er tatt opp i himmelen med både kropp og sjel, det vil si med hele sin personlighet. Jesus etterlot ikke sitt legeme i graven etter sin død, for å vende tilbake til Faderen som ren ånd. I stedet tok han med sitt legeme for å la det for evig ha del i Guds herlighet. Slik har også Marias kropp fulgt med til himmelen. Det som Jesus sa til sine disipler etter oppstandelsen: " et gjenferd har da ikke kjøtt og knokler, som dere ser jeg har" (Luk 24,39), det sier også Maria til oss: jeg er ikke ånd eller gjenferd, jeg er et menneske som du - og jeg er i himmelen."

"Intet av Marias personlighet er gått tapt, hele hennes vesen er blitt forflyttet til himmelen. Det gamle blir ikke ødelagt, men forvandlet. Maria er og forblir menneske i all evighet, men forherliget.
Dette er ikke en skjebne som bare angår Maria. Som den nye menneskehetens mor viser hun hva vi alle kan håpe på. Hvert menneske som dør i kjærlighet til Gud blir tatt opp i himmelen, ikke med halvdelen av sitt vesen, men med hele sin personlighet."

"At Maria ble tatt opp til himmelen, betyr ikke at hun er reist bort til en fjernt land. Vi forestiller oss himmelen "der oppe". "Ære være Gud i det høyeste" , synger vi. Det er ikke galt å ha slike forestillinger, bare vi er klar over at de ikke helt dekker virkeligheten. Himmelen er ikke et sted som ligger bortenfor universets grenser, men en dimensjon som vi ikke kan fornemme med våre jordiske sanser. Maria har altså ikke forlatt oss, selv om hun er tatt opp i himmelen. Tvert imot, nettopp slik har hun trengt dypere inn i verden."


mandag 14. august 2017

Karol Wojtyla om Marias opptaking i himmelen.

15. august er heilagdag i mange land, det er minnedagen for Jomfru Marias himmelfart, eller rettare sagt Marias opptaking i himmelen. Det vart proklamert som dogme av pave Pius  1.november 1950. Den unge presten Karol Wojtyla seinare pave Johannes Paul let seg inspirera til å skriva diktet "Matka" (Moren), gjendikta til norsk av Jan Brodal i 1989 og utgjeve på Solum forlag i samlinga "Sangen om den skjulte Gud". Det er eit langt og ikkje like lett forståeleg dikt der han skildrar korleis det store mysteriet langsomt går opp for Maria.
Her den første delen: Det tilbedte legemes første stund.

"Mitt sted flyter ut i erindringen. Stillheten i det fjerne
smågater svinner ikke, denne stillhet som fastholdes i rommet lik glass,
som i rene øyeepler oppløses i lys og safir -
Nærest står barnets ord meg, disse ord som stillheten slår seg sønder mot,
oredene "Mor - Mor".

Og atter synker stillheten lik en dukkende fugl usynlig ned på
bunnen av de trange gatene.

Lenge vendte jeg tilbake til erindringene, for av dem stiger
livet uopphørlig frem i større fylde, utvider seg mot stadig
større dybder av ukjent innhold.
Så avmålt henger den ved tanker og følelser -
det er som denne tyngsel i mitt blods pulsslag ikke forstyrrer freden,
der den takfast sammen med ånden utgyder seg i tanke og sang.

Det må være bønnen, Min Sønn, for dette er enfoldige dager,
som har overskredet sitt mål og langsomt tar til å flyte ut
i mine øynes pupiller - og i blodet,
som ved hjelp av dem kan kvitte seg med sin tyngsel,
Det er enfoldige dager, Min Sønn - de er blitt løftet opp fra disse smågater,
hvor stillheten ligger, og avslører din barnlige røst -
på hvilken annen måte skal jeg vel kunne høre dine ord fra de dager
ordene som en gang ble sagt meg med hviskende lepper -
men nu, lik tanken selv, ført inn i min sjel
og utsagt så likefrem."


Antifon til laudes: Velsignet er du, Maria ! Av deg kom verdens Frelser. Nå fryder du deg for Herrens åsyn.

søndag 6. august 2017

Herrens forklaring

I dag 6. august feirar vi Herrens forklaring (Transfigurasjon) . Ein viktig minnedag som spesielt dei ortodokse kyrkjene legg vekt på men som vi og markerar i Den katolske kyrkja.

Her skildringa frå Matt 17:

Seks dagar etter tok Jesus med seg Peter, Jakob og Johannes, bror hans, og førte dei opp på eit høgt fjell; der var dei åleine.  2 Då vart han forvandla for auga deira. Andletet hans skein som sola, og kleda vart kvite som lyset. 3 Og sjå, Moses og Elia synte seg for dei og snakka med han.  4 Då tok Peter til orde og sa til Jesus: «Herre, det er godt at vi er her. Om du vil, så skal eg byggja tre hytter, ei til deg, ei til Moses og ei til Elia.»  5 Men før han hadde tala ut, kom det ei lysande sky og la skugge over dei, og frå skya kom det ei røyst: «Dette er Son min, han som eg elskar, i han har eg mi glede. Høyr han!»  6 Då læresveinane høyrde det, kasta dei seg ned med andletet mot jorda, gripne av redsle.  7 Men Jesus gjekk bort og rørte ved dei og sa: «Reis dykk opp, og ver ikkje redde!»  8 Og då dei såg opp, såg dei ingen andre enn han, berre Jesus.
   
  9 På vegen ned frå fjellet baud Jesus dei: «Fortel ikkje nokon om dette synet før Menneskesonen har stått opp frå dei døde.» 10 Då spurde læresveinane: «Kvifor seier dei skriftlærde at først må Elia koma?» 11 Jesus svara: «Elia skal nok koma og setja alt i rett skikk. 12 Ja, eg seier dykk: Elia er alt komen, men dei ville ikkje vita av han og gjorde med han som dei ville. På same måten kjem dei òg til å la Menneskesonen lida.» 13 Då skjøna læresveinane at han tala til dei om døyparen Johannes. 


Antifon til Magnifikat: Da disiplene hørte røsten, kastet de seg redselslagne ned med ansiktet mot jorden. Men Jesus gikk hen til dem og rørte ved dem, idet han sa: Reis dere, og frykt ikke. Halleluja.

onsdag 2. august 2017

Stein Mehren in memoriam

Forfattaren Stein Mehren døydde 28.juli 82 år gammal. Med det er ein av dei store i norsk etterkrigslitteratur borte. Han debuterte i 1960 med diktsamlinga "Gjennom stillheten en natt",
og kom seinare med over femti bøker. Det meste var lyrikk og det er som lyrikarar han har sett størst spor etter seg, men han gav og ut  romanar, skodespel og essay med stor kulturell og filosofifagleg tyngde. Stein Mehren var i tillegg til å vera forfattar også biletkunstnar med fleire utstillingar
Stein Mehren  sin poesi "sprengde den materialistiske røyndomsforståinga og viste oss mennesket som åndsvesen og mysterium" som kollegaen Knut Ødegård uttrykkjer det i eit minneord. På 1960-70 talet var kulturen prega av eit marxistisk- materialistisk syn og Stein Mehren var sånn sett absolutt politisk ukorrekt i sin poetiske og essayistiske tematikk. Men i det lange løp er det utan tvil hans poesi som blir ståande, hans forfattarskap er ikkje stad og tidsbunden, han set ord på dei evige spørsmåla vi  alle blir stilt overfor som menneske i verda.
Når han no er gått over grensa til det store mysterium er det nærliggjande å plukka fram dikt om å eldast og døy. her er to døme på det:


Jeg blir eldre

Jeg blir eldre, mitt liv
begynner å ligne veggene i fraflyttede
rom der bildene er blitt fjernet, ett for
ett.Deres påtrengende fravær blekner
og taler tydelig om bildene som hang der
om kjærlighet som tok slutt, om kjente
ansikter som gikk bort og om rom
der andre en gang skal flytte inn
og rope navn som ikke er ditt og mitt


Mor

En eneste siste gang så jeg henne
Der, bak vinduet hvor hun pleide å stå og se
oss komme fra skolen, der stod hun igjen og så
oss komme fra begravelsen.... Jeg styrtet opp, åpnet
dørene og hennes fravær sprang som måneskinn
innover gulvene i de tomme værelsene...

Og alle ord var for små til å romme
dette fravær. Og alle ord var for store
til å romme den sorg som fraværet vekket i meg
Og slik ble hun stående, utenfor alle ord, stum
som en enslig lykt som lyser på den andre siden
av fjorden. Og jeg er her, voksen, forvandlet
av mørket til en hun aldri har kjent

 


mandag 24. juli 2017

Poetica:Gløymsla

Gløymsla

Gøymt men ikkje gløymt innskrifta på den mosegrodde gravsteinen ein av dei få på denne vesle gravplassen kransa av lauvtunge tre ikkje langt frå sjøkanten kanskje anar vi ironien når vi går forbi det vesle klokketårnet opnar den skeive jernporten og trør på grønt gras og mjuk mose eit vernande teppe over mørke lagnader mest alle utan navn utan tittel utan dato tunge vassdropar fell frå trekrunene alt er stille svalt og skuggefullt høyrde vi eit kvalt rop langt borte frå ? nei det var berre bekkesusen og einstad nokon som kviskrar: «Din frid skal vara oändlig så som havet”

                       Inngongen til gravplassen ved Valen sjukehus


Lenke til den danske komponisten Bent Sørensen sitt verk:
"The Deserted Churchyards" frå 1998                                                                                                                                                                                                                                    
https://www.youtube.com/watch?v=FWIfMnVpJis

søndag 23. juli 2017

Ingen tittel på grava

"Eg går lenger inn i skogen til eg ser ei klokke. Eit klokketårn i skogen. Framleis ikkje noko forklarande skilt, berre denne klokka på høge, mosegrodde bein. Og like bortanfor, ei inngjering. Her er det visst. Her er det! Eg løftar handa til ansiktet og dekkar munnen med handflata. Eg må stoppe det som vil ut, ein lyd, eller er det kvalme ? Hjarta slår nokre doble slag då eg går gjennom porten til gravlunden. For dette er ein gravlund. Sjølv om det berre står ei og anna oppreist gravstøtte her, kanskje fire til saman. Ellers er det berre flate steinar som ligg i graset, nokre med navn, fødselsdato og dødsdato, men ikkje noko meir . Ikkje noko kvil i fred, ikkje noko høgt var du elska, djupt blir du sakna, Ingen blomar, ingen kransar, ingen lys, ingenting. Kanskje eit og anna Gjemt, men ikke glemt på eit par av dei meir forseggjorte steinane. Eg pressar handa hardare mot munnen."

Slik skildrar forfattaren Marit Eikemo frå Odda det litt sjokkarta møte med gravplassen ved Valen sjukehus i Kvinnherad. Ho skriv om dette i essaysamlinga "Samtidsruinar" (2008) under overskrifta "Ingen tittel på grava", Det høver nokså godt i og med at Konrad Lunde som var mangeårig overlege og administrator ved sjukehus er gravlagd her saman med kona Borghild, også grava deira er ein enkel flat stein med navn og dato på. Overlegen og pasientane hans er like i døden. Nær to hundre menn og kvinner ligg gravlagt, dei fleste i anonyme graver. Sjukehuset vart oppretta i 1910 og alt same året fekk det sin eigen gravplass. Var bakgrunnen for det at bygdefolket ikkje ønskte at pasientane skulle gravleggast saman med dei ? Sannsynlegvis, i 1910 var fordomar og kunnskap omvendt proporsjonale når det gjeld psykisk sjukdom. Marit Eikemo knyter sitt møte med gravplassen til ei skildring av sjukehusets historie generelt, både dei mørke og lyse sidene. Til dei mørke sidene er det spesielt den omfattande bruken av lobotomi ho legg vekt på( bare Gaustad sjukehus utførte fleire lobotomiar), på den andre sida av vekstskåla det faktum at Konrad Lunde på mange måtar gjorde Valen sjukehus til ein mønsterinstitusjon. Det er alltid lett å vera etterpåklok og vurdere fortida, spesielt den nære fortida, utifrå dagens kunnskap! Ho skriv og ein del om forfattaren Olav H. Hauge som var innlagt på Valen sjukehus ei rekkje gonger, han kom seg gradvis kvar gong og var nok ein av dei som fekk god hjelp her. Knut Olav Åmås har skildra dette i detalj i biografien om den store diktaren frå Ulvik.

Eg hadde feriejobb ved Valen sjukehus fire sommarar på slutten av 1970 talet, det var på mange måtar sjokkarta lærerikt, men på ingen måte grunnen til at eg ikkje valde dette som karrierveg. Gravplassen til sjukehuset kan eg ikkje hugsa å ha høyrt om då, men har ei svak erindring om å ha høyrt at overlege Konrad Lunde var gravlagt saman med pasientane. Son til Konrad Lunde Tjerand Lunde overtok som overlege ved sjukehuset på byrjinga av 1970 talet, eg fekk eit udelt posistivt inntrykk av han desse sommarane på Valen. Til det kan ein leggja til at eg også kjent han frå før gjennom felles interesse for friidrett. Mange år seinare las eg Marit Eikemo sitt essay om sjukehuset sin gravplass og det gjorde sterkt inntrykk. Ein gong eg køyrer forbi må eg stikka nedom og sjå !
Nekrologen over Tjerand Lunde som döydde 5.juli i år 83 år gammal blir eit påskot til det.

Vi tek til høgre like før løa ved vegen som fører ned til Ekely, men finn ikkje gravplassen med det same og må spørja oss for. Over ei lita brua, eit par hundre meter på ein gjennomgrodd veg gjennom skogen så ser vi klokketårnet og porten som er løsna og rusten. Vi går inn, det er mjuk mose å trø på, tunge lauvtre omkransar gravplassen som nok blir liggjande i skuggen det m este avdagen. Her er ikkje mange gravsteinar, men eit par relativt nye. Langt dei fleste som ligg her er anonyme slik dei nok og var det då dei levde. Men det er ei anna stemning her enn på Kvinnherad kyrkjegard eller Pere Lachaise i Paris for å ta to nærliggjande døme, kanskje minner det litt om dei gamle jødiske gravplassane i Krakow og Praha. Her er fredfullt men  det er og noko anna, ja no kjem eg på det.  Det er den overveldande kjensla av at "Engång skal du vara en av dem som levat för längesen."  som den svenske forfattaren Pär Lagerkvist uttrykkjer det!








"Engång skal du vara en av dem som levat för längesen
Jorden skal minnas dig så som den minns gräset och skogarna,
det multnade lövet.
Så som myllan minns
och så som bergen minns vindarna.
Din frid skall vara oändlig så som havet."

Pär Lagerkvist: Aftonland