onsdag 16. september 2020

Marias sju smerter

 15. september er minnedagen for Marias smerter, tradisjonelt er det rekna med sju smerter.  Dagen har sitt opphav på 1100 talet, men vart først vanleg på 1300 talet.  Det var ikkje minst takka vera Servittarordenen som i sin spiritualitet la vekt på Jomfru Maria som  Den smertefulle Mor(Mater Dolorosa). I kunsten har dette  blitt framstilt  i form av sju sverd som peika mot Marias hjerte. I musikken har det sett sine spor i sekvensen Stabat Mater, tonesatt av ei rekkje komponistar. Eit anna døme er Pieta, Maria med den døde Jesus i armane. Minnedagen vert feira dagen etter  festen for " Korsets opphøyelse", og heng på mange måtar saman med denne for Marias deltaking i og smerte ved Kristi liding var ulik alle andre kristne, i og med at ho var hans kjødelege mor !

Marias sju smerter blir vanlegvis rekna som følgjande:

1.Simeons profeti ved Jesu framstilling i tempelet der han profeterar  at det gjennom  Marias sjel skal       gå eit sverd (Luk 2.34-35)

2. Flukta til Egypt for å unnsleppa Herodes soldatar . ( Matt 2.13-21)

3. Dei tre dagane Maria og Josef leita etter den 12 årige Jesus og fann han i tempelet (Luk 2.41-50)

4. Marias møte med Jesus på vegen til Golgata. (Luk 23.27). Den fjerde stasjonen i Korsvegsandakten.

5. Den krossfesta Jesus, og den sorga Maria måtte bera ståande under krossen. ( Jon 19.25-27)

6. Jesu lekam vert teke ned av krossen. Den trettande stasjonen i Korsvegsandakten og i kunsten som        Pieta.

7. Jesus vert gravlagt, framstilt i den fjortande stasjonen i Korsvegsandakten.


Stabat Mater dolorosa

luxta Crucem lacrimosa

Dum pendebat Filius


(Standande i grå og kvida

Herrens mor ser sonen lida

høgt på kross og skjemdartre)




                                                   Ora pro nobis !


mandag 10. august 2020

Poetar i skuggen av Holocaust

 1. Rose Ausländer (1901 – 88) Det er blitt spørsmål om det går an å skriva poesi etter Holocaust. Må ein i så fall pressa språk og symbol mot ei yttergrense slik desse tre gjer ? Rosa Ausländer, den vel minst kjende av desse tre, kom frå Czernowitz i Bukovina, no ein del av Ukraina. Ho var som Paul Celan tyskspråkleg jøde, dei kjente kvarandre og hadde også kontakt etter krigen. Ho reiste som ung til USA, men kom tilbake i 1939 for å ta seg av mora og mot alle odds overlevde dei. Etter krigen reiste ho kvilelaust rundt i Europa og USA, heile tida produsert ho dikt om Holocaust, om barndomen, om Bukovina - bøkeskoglandet – firespråkslandet med sin jødiske kultur, både tysk og jiddisch, som er borte, utsletta for alltid.         

                                                                                                                                                                          2. Paul Celan (1920- 70) Paul Celan (Opprinneleg Paul Antschel) er ein av dei store i europeisk litteratur. I år er det hundre år sidan han vart fødd i Czernowitz i Bukovina - bøkeskoglandet. Det blir markert med ei nyutgjeving av Øyvind Bergs gjendikting av Celans poesi. Paul Celan overlevde ghetto og arbeidsleir, det gjorde ikkje foreldrene som han var sterkt knytt til. Etter krigen budde han i Paris, og livnærte seg som lærar, omsetjar og forfattar. Holocaust kom til å prega både livet og poesien hans. Det er ei grunnstemning av død og mørke i alt han skriv. Det meiningslause let seg ikkje skildra så lett, og språket blir meir og meir fortetta og mangetydig. I 1970 blir mørket djupare enn han kan bera. Olav H. Hauge skriv om Celan: « Ved gluggen din sat berre du, - augo svart diamant, hjarta ein blodstein.»  

                                                                                                                                                                          3. Nelly Sachs ( 1891- 1970) Nelly Sachs var også tyskspråkleg jøde. Ho kom frå ein velståande, assimilert jødisk familie i Berlin. Ho skreiv si første bok i 1921, og fekk den sjokkarta opplevinga å sjå sine bøker på nazistanes bokbål. Takka vera Selma Lagerlöf og prins Eugen kom ho og mora til Sverige i 1940, og slapp dermed unna gasskammeret med eit naudskrik . Frå 1950 talet kjem den ein jamn straum av diktsamlingar, og i 1966 vart ho heidra med Nobelprisen. Tematikken kretsar om jødisk historie, religion og mystikk, og som i eit av hennar mest kjende dikt :«Israels kropp i röken gjennom luften». Ho sleit psykisk, men skreiv like til ho døydde som ei gammal kvinne. Året etter kom hennar siste diktsamling « Öppna dig natt», der ho framstår som meir forsona med tilveret.




mandag 27. juli 2020

Poetica:lyttande


Lyttande


Julikveld
trø mjukt på sommargrønt
lyttande til rislinga frå bekken
løynd bak dette levande forhenget
siv, villbringebær og brennenesler
under det heile eit uregjerleg teppe
med skvalderkål
eit himmelrike for pinnsvinet
men det  bryr seg meir om brunsneglar
enn songen frå bekken
men eg let tone og harmoni
fylla kvelden
det levande, ikkje nedskreve
likevel det same som i løynde
barndomsstunder
og dei som rørte seg i andre tider
lyttande med denne såre undringa
over songen som held fram
lenge etter at vi har  sovna
inn i den tidlause natta.





Den salige Titus Brandsma

I dag  27. juli feirar vi minnedagen for den salige Titus Brandsma, karmelitt, filosof og martyr.
Han vaks opp i ein from frisisk familie, som hadde halde fast ved den katolske trua gjennom hundreåra, trass i vanskar og trakassering. Fleire av hans søsken vart nonner og prestar. Titus gjekk inn i den skodde karmelittordenen som 17 åring, han vart prestevia som 24 åring. Han studerte ved Gregoriana universitetet i Roma, og tok doktorgrad i filosofi. Han vart oppteken av Karmels mystikk og oversetta Teresa av Avilas skrifter til nederlandsk, i 1928 stifta han "Institutt for nederlandsk mystikk". Han skreiv ei mengde artiklar og heldt foredrag også i utlandet. Titus Brandsma hadde som mange karemlittar ein sterk kjærleik til Maria - Spes omnium Carmelitarum - alle karmelittars von - som han kalla henne.

I 1935 utnemnde erkebiskopen i Utrecht Titus til andeleg rådgjevar for katolske journalistar. Dette skulle indirekte føra til martyrdøden, for då nazistane invaderte Nederland fem år seinare var Titus klar i sin tale mot  denne destruktive ideologien. Han tok sterkt til orde mot dei anti-jødiske lovene. Nazistane hadde merka seg denne uredde karmelittbroderen og 19. januar 1942 vart han arrestert av Gestapo. 26. juli døyr han i Dachau etter lengre tids tortur og mishandling. Den 6. august ber erkebiskopen fram sine kondolansar til familien:" Han var ein heilag ordensmann.... han gav sitt liv for Kyrkja."
Innan kort tid blir ryktet spreidd om at han er ein heilag mann. 3. novbember 1985 blir han saligkåra av pave Johannes Paul.




"Etterföljelsen av Maria - hon som är den mest upphöjda av alle skapade varelser och som Gud själv ställte fram som en förebild inför våra ögon - viser oss henne som mönster för alla dygder. Hon är den spregel, där vi ständigt skall se oss själva, den moder, som barnen skal likna allt mer och mer."

søndag 26. juli 2020

Og kjolen din er kvit

Eit av dei vakraste kjærleiskdikt er  "Og kjolen din er hvit" av itelienske Salvatore Quasimodo            ( 1901-1968). Han fekk Nobelprisen i 1958. Her i orginal og i Trond Svånås gjendikting, og til slutt mitt dikt inspirert av Quasimodo.

Du ser på meg med hodet bøyd,
og kjolen din er hvit,
og et bryst dukker opp av kniplingen
som løsner over venstre skulder

Lyset vinner over meg, det dirrer,
streifer dine nakne armer,

Jeg ser deg igjen. Du hadde
knappe og raske ord
som løste hjertet mitt
fra vekten av et liv
jeg kjente fra sirkus.

Dypt ned går veien
hvor vinden falt
visse netter i mars,
og vekket oss som fremmede,
som første gang.






E la tua veste è bianca 
Piegato hai il capo e mi guardi;
e la tua veste è bianca
e un seno affiora dalla trinaer
sciolta sull’omero sinistro.
Mi supera la luce; trema
e tocca le tue braccia nude.
Ti rivedo. Parole
avevi chiuse e rapide‚
che mettevano cuore
nel peso d’una vita
che sapeva di circo.
Profonda la strada
su cui scendeva il vento
certe notti di marzo‚
e ci svegliava ignoti
come la prima volta



Og kjolen din er kvit

Langt borte
nesten over mot den andre sida
der himmelen rører forsiktig ved havet
små kvite segl i kveldssola
og der er du der ute
åleine inn i det svinnande lyset
i den kvite kjolen din som
du drog over dei sommarbrune skuldrane
fort som om nokon skulle koma uventa
men ingen kom og soldagen blei borte
inn i mjukt og vernande mørkre
neste morgon vil kjolen din enno vera kvit
som i diktet til Salvatore Quasimodo
et la tua veste é bianca
eg les det langsomt og ventande

i skuggen framom det store bøketreet.

lørdag 25. juli 2020

Det døde barnet

Går det an å kjenna sorg om nokon som døydde lenge før ein sjølv vart fødd ?  Eg skreiv nyleg om min onkel Alf Roald og sølvbestikket med fødselsdagen hans på . Han døydde 19. juli 1902 mindre enn eit år gammal. Kanskje ikkje sorg men ein slags melankoli, eit vemod over livet som er så kort, over alt det og alle dei som er borte og aldri kjem att.
Vi har for ei lita stund løfta han ut av "den andre døden" som er den evige gløymsla, men den evige gløymsla vil uansett få det siste ordet

Bilete under er kanskje av dette barnet, men det er utan navn så det er usikkert. Uansett er det ingen som kan stadfesta om det er han eller eit anna barn frå den same  tida. Det betyr kanskje heller ikkje så mykje korkje for han eller meg, for ein gong er vi begge " en av dom som levat för längesen".Det er heller  ikkje sikkert at hans korte liv er meir meiningsfyllt enn mitt mykje lengre liv !


Poeten Arnold Eidslott (1926-2018) hadde større innsikt i både livet og døden enn dei fleste.
Diktet "Barnet" set ord på det eg har skreve om ovanfor.

Barnet døde
Ute stanset hammerslagene
og vissent lå markens gress
Far og mor på kne og døden oppreist som en støtte
mellom dem