lørdag 12. mai 2018

Innføringa av kristendomen

Tradisjonelt har kristningsprosessen i dei nordiske landa vore knytta opp mot kongemakt, og hovudsakleg gått føre seg frå slutten av 900 talet og utover 1000 talet. Nyare forskning  er i ferd med å revurdera dette bilete. Sannsynlegvis var det kristen påverknad alt tidleg på 800 talet og kanskje før det. Kristninga skjedde gradvis hovudsakleg gjennom fredeleg handelssamkvem med andre land i Nord-Europa. Adelens kontakt med mektige slekter i utlandet spela nok og ei rolle.

I Ribe i Danmark er det nyleg funne ein gravplass frå 800 talet med kristne graver. Ribe er ein av Nordens eldste byar og eit viktig knutepunkt for handel i vikingtida. Her trur ein at det var kyrkjer og kristne forsamlingar på 800 talet. Nyleg er ein rekonstruksjon av den første kyrkja i Ribe innvigd.
Også i Norge var det nok kristen påverknad tidlegare enn ein til no har trudd. Til dømes hadde Ottar frå Hålogaland kontakt med den anglosaksiske kongen Alfred som var kristen.

Kristninga representerte eit stort skilje både religiøst, kulturelt og politisk, men eit skilje som kom gradvis over fleire hundre. Dette kulminerte i lovgjevinga på 1000 talet, og her spela naturleg nok kongemakta ei sentral rolle. Gjennom kristendomen vart dei nordiske landa og ein del av det større europeiske fellesskapet, og vi fekk ikkje minst byrjinga på ei humanisering av samfunnet.

Pater Olav Muller skriv om dette i artikkelen "Hellig Olav som lovgiver":
"I denne humaniseringen av samfunnet, som i kristen regi skjer ved forbudet mot barneutsetting, ved frigjøring av treller og deres rett til hviledager på lik linje med den frie bonde og bondekone, og kvinnens rette til å velge sin livsledsager, skimter vi konturene av Den katolske kirkes syn på menneskeverdet. Og bak dette synet igjen aner vi Olavskikkelsen. Under konvertittundervisningen i Rouen hadde han fått innprentet at hvert menneske - mann eller kvinne, barn eller voksen - hadde en uendelig verdi, skapt som de var i Guds bilde og frelst ved Jesus Kristus."


Rekonstruksjon  slik ein har tenkt seg den første kyrkja i Ribe på byrjinga av 800 talet.

fredag 4. mai 2018

Liv andre har levd

Interessa for slekta, for alle dei som gjekk før oss og deira historie er vel for mange noko som kjem med alderen. Ein har valgt eller fått sin livslagnad,  og innser at ein  må akseptera det, sjølv om det like godt kunne vore ein annan lagnad, eit "liv andre har levd" som Edvard Hoem skriv i det siste bandet av den store slektkrøniken om hans eigne forfedre. Tidlegare har det kome tre bøker, "Slåttekar i himmelen", "Bror din på prærien" og "Land ingen har sett" der vi føl slekta frå slutten av attenhundretalet fram til omlag 1960. På slutten dukkar også forfattaren sjølv opp i persongalleriet og dermed er ringen slutta.
Bøkene er fiksjonromanar , men "based on a true story" og ber preg av eit grundig research arbeid undervegs. Det er utvandringa til Amerika som er hovudtemaet i bøkene, vi føl forfattarens grandonkel Eilert som utvandrar som sekstenåring, og parallelt med det forfatterens bestefar Anton Edvard som blir igjen i Norge og driv gard på heimplassen. I ei variert og fascinerande historie møter vi deira foreldre, søsken, barn og barnebarn. Bøkene er detaljert, men skrivne på eit levande og  enkelt nynorsk. Kanskje blir dei ståande som ein av dei store utvandrar krønikene? Tidlegare har Alfred Hauge skreve om dette, og ikkje minst svenske Wilhelm Moberg som eg nyleg skreiv om.

Det religiøse står sentralt i bøkene, både Eilert og Anton Edvard har ei sterk tru og er engasjert i lokale menigheter, ein fetter blir prest og sonen Knut, far til forfattaren, reiste i mange år som predikant i indremisjonen. Interessant er det når forfattaren kjem over  gamle brev og nattverdslister som tyder på at Eilert kom i sterk tvil på slutten av livet, han følte seg ikkje verdig til å ta imot nattverden. Kanskje vart han likevel forsona med Gud og livet han hadde levd før han døydde som ein gammal mann på slutten av femtitalet ?
Edvard Hoem som vaks opp med ein preikantfar fortel at heimen var prega av ein lys og varm kristendom. Sjølv fjernar han seg frå  kristendomen som ungdom, men finn tilbake til trua som godt vaksen, noko som ikkje minst har gjeve seg utslag i omlag femti salmar.

På slutten livet er det kanskje barndomslandet ein ser for seg ? Wilhelm Moberg  og Jon Fosse skriv om dette, og Edvard Hoem har også ein vakker passasje der han skildrar slutten på livet til Severt Olson som var fetter til Eilert og reiste med foreldrene til Amerika berre eit par år gammal:

" Var Severt så gammal da han reiste til Sør-Dakota med foreldra at han sidan kunne minnast det makelause utsynet frå Fjellgarden Slutåsen i Fræna i Romsdal ? Kom dette landskapet enda ein gong til syne for Severt Olsons indre auge ? Høyrde han i si siste stund korleis vinden susa der, og såg han korleis myrulla svinga og røslyngen så vidt rørte seg i vindkasta, og korleis skyene rulla over den store vesthimmelen når det gjekk mot uver med regn? Eller var det heilt andre landskap Severt Olson hadde for auge i si siste stund? Var det farens havreåker i dei gyldne tidene i Nutley på grensa til Roslyn, eller det eine året i Ravenscrag, Saskatchewan, da han sjølv fekk ei stor kveiteavling ? Uendeleg stort er menneskesinnet som gøymer minna om eit liv."


tirsdag 1. mai 2018

Den heilage Josef håndverkaren

Det er første mai, mai er månaden  via Jomfru Maria, men første mai er minnedagen for ekstemaken hennar Den heilage Josef. Josef har alltid hatt ein sentral stilling i karmelittordenen og dagen vart opprinneleg feira av karmelittar i Italia og Frankrike. Dagen var då lagt til tredje søndag etter påske, seinare tredje onsdag etter påske. I 1955 vart minnedagen lagt til først mai av pave Pius XII. Josef vart titulert "Den universella kyrkjas vernehelgen".  At feiringa vart lagt til første mai var nok også politisk motivert, i det den audmjuke tømmermannen Josef  vart sett som ei motvekt mot den sosialistiske feiringa av dagen. Paven uttrykte von om at dagen  skulle undestreka arbeidets verde, og gje ein andeleg dimensjon til fagforeiningane. Slik ville han gje første mai feiringa  ei kristen ramme.
Eit meir høgtideleg uttrykk for denne dagen er " Høgtida for Josef arbeidaren, Jomfru Marias ektemann, vedkjennar og skytshelgen for arbeidande mennesker."


Kyrkjebøn for dagen:

Evige Gud, alle tings skaper
du som har satt mennesket under
arbeidets lov, gi at vi med den
hellige Josef som vern og forbilde
fullfører de oppgaver du pålegger
oss, og vinner den lønn du har lovet.

mandag 23. april 2018

Arnold Eidslott til minne

Eg har fleire gonger tidlegare skreve om lyrikaren Arnold Eidslott, ein av dei store i nyare norsk lyrikk. Han døydde 19.april snart 92 år gammal. Han debuterte i 1953 med diktsamlinga "Vinden taler til den døve", den siste diktsamlinga med den talande tittelen "Postludium" kom i 2012. Han skreiv etter det og så kanskje kjem det enno ei bok posthumt?
Arnold Eidslott var modernist, men hans tema var henta frå den store europeiske tradisjonen og alt var gjennomsyra av hans kristne livssyn. Han skreiv på inspirasjon slik han skildrar i eit av dei mest kjente dikta:

Et dikt er en rystelse
En vindrosse i blodet
Hvor kommer vinden fra
Skriv og vær lydig
Ingen kjenner strømmene
i luften og i havet
Et dikt er en ensomhet
Et bål på tundraen
En albatross i stuen
Uventet inn fra havet

Dei bibelske tema vender han stadig tilbake, dessutan historien både den velse individuelle hitorien og dei store verdshistoriske hendingane. Dette knyter han ofte saman på ein meiningsfull måte. Og så er slekta, barndomen , livet og døden der  som ein undertone slik som i Adagio:

Min barndom kommer tilbake
langt borte fra
med muslinger og måker
på den grå kyst
og havets lange klage
og husene av tømmer og de gamle
menn ved garnet og søvnen
under det salte gress


Fred over hans minne , han  som gav oss så mykje !



I 2016 kom eit utvalg av dikta hans redigert av barnebarnet Eivind Eidslott.


søndag 8. april 2018

Din stund på jorden

Den svenske forfattren Wilhelm Moberg ( 1898-1973) er vel mest kjent for romanserien om dei svenske utvandrarane til Amerika på 1800 talet som seinare vart filmatisert med Liv Ullmann og Max von Sydow i hovudrollene. Ei av dei siste bøkene hans var "Din stund på jorden" som og er filmatisert. Her handlar det og om eit utvandrar, den aldrande svensk-amerikananren  Albert Carlson som sit åleine på eit hotellrom ved Stillehavskysten i 1962 og ser tilbake på livet sitt. Det er eit liv der han aldri oppnådde det han ønskte, han har alltid følt seg heimlaus og livet har ikkje gjeve den meininga han søkte. Barndomen i Sverige ser han i eit idyllisk lys inntil den dagen storebroren  Sigfrid som han er sterkt knytt til, døyr. Minnet om broren som for alltid er 19 år, føl han resten av livet, og han vender stadig tilbake til det. Den døyande broren sier ein gong til han: " Ta vare på ditt liv ! Skusle det ikke bort! For nå er din stund på jorden!" Men det er det den aldrande Albert føler han har gjort. Han forlet barndomsheim og foreldrenes vonbrot, to mislukka ekteskap, lite kontakt med dei to sønene, eit yrkesliv som forretningsmann sjølv om det var ein akademisk karriere som historikar han drøymde om.

Eg les boka om igjen og det gjer like sterkt inntrykk som då ho gjekk som opplesing på NRK for over førti år sidan. Det er ein djup eksistensiell smerte i Mobergs tekst, men det er og ein positiv apell: bruk livet ditt, kast det ikkje bort! På slutten opplever Albert Carlson å forsonast med tilveret slik han vart forsona med den døyande faren mange år tidlegare.

"Og freden senker seg i min sjel: Også din tid er snart forbi. Men ingenting betyr  noen ting  når også dette som du i kveld hører og ser, en gang er forgått. Deretter finnes det intet som har betydning for deg. Du er ved begynnelsen, du er ved enden. Og for deg finnes det ingen begynnelse og ingen ende. I den forvissningen kan du være trygg. Her har du din trygghet."

Ein annan stor svensk diktar Pär Lagerkvist skriv og om dette:

"Engång skal du vara en av dem som levat för längesen.
Jorden skal minnas dig så som den minns gräset och skogarna,
det multnande lövet.
Så som myllan minns
och så som bergen minns vindarna.
Din frid skal vara oändlig så som havet."

Det er perspektivet som ikkje reknar med noko meir etter dette korte livet, og kanskje kan det moderne mennesket slå seg til ro med det eller kanskje ikkje ?

"Med Sigrids død slutter min barndom."  seier Alberte Carlson ein stad i boka. Likevel tek barndomen aldri slutt, det er dette mysterie-landet som ligg under alt anna ein opplever seinare i livet. Smertefullt eller godt, men alltid sterke sanseinntrykka som når han skildrar den første forelskinga, uløyseleg  knytta til vår og lukta av poplar. Kanskje er det og det siste ein ser når kvelden lukkar seg for siste gong? Jon Fosse skriv om det i diktsamlinga "Poesiar etter Henrik Wergeland":

Å HAN SMILER

han ser på huset
der han voks opp
slik det stod
då han forlet det som gut
dei same pærene på trea

og sjela hans er atter barn
i det han døyr










mandag 2. april 2018

Påskemorgen slukker sorgen

Den kanskje mest kjente  og kjære påskesalmen er Gruntvigs "Påskemorgen slukker sorgen" frå 1843 med melodi av Ludvig Lindemann . Den innleia påskedags og andre påskedags messer og oppsummerar påskebodskapen på ein vakker måte.


1Påskemorgen / slukker sorgen, / slukker sorgen til evig tid; / den har oss givet / lyset og livet, / lyset og livet i dagning blid. / Påskemorgen / slukker sorgen, / slukker sorgen til evig tid.
2Redningsmannen / er oppstanden, / er oppstanden i morgengry! / Helvede greder, / himlen seg gleder, / himlen seg gleder med lovsang ny. / Redningsmannen / er oppstanden, / er oppstanden i morgengry!
3Sangen toner, / vår forsoner, / vår forsoner til evig pris; / han ville bløde / for oss å møte, / for oss å møte i paradis. / Sangen toner, / vår forsoner, / vår forsoner til evig pris.
4Bøtt er brøden, / død er døden, / død er døden som syndens sold! / Nu ligger graven / midt i gudshaven, / midt i gudshaven i Jesu vold. / Bøtt er brøden, / død er døden, / død er døden som syndens sold.
5Englesete, / engleglede, / engleglede i jordens skjød! / Lyet og leet / under livstreet, / under livstreet gjør hvilen søt. / Englesete, / engleglede, / engleglede i jordens skjød!
6Mørket græder, / englekleder, / englekleder de er som lyn. / Om enn bedrøvet / smiler dog støvet, / smiler dog støvet ved englesyn. / Mørket græder, / englekleder, / englekleder de er som lyn.
7Morgenstunden / gull i munnen, / gull i munnen har enn til oss. / Fra vår forsoner / livets gullkroner, / livets gullkroner, vår død til tross. / Morgenstunden / gull i munnen, / gull i munnen har enn til oss.
8Fagre skarer / oppad farer, / oppad farer fra grav i sky. / Tungene gløder, / Herren vi møter, / Herren vi møter med lovsang ny. / Fagre skarer / oppad farer, / oppad farer fra grav i sky.



                                                       Påskemorgen i St.Ansgar

onsdag 28. mars 2018

Stephen Hawking

Stephen Hawking, britisk professor i fysikk døydde 14. mars 76 år gammal. Symbolsk nok på fødselsdagen til Albert Einstein. Hawking er vel ein av få vitskapsmenn som har oppnådd superkjendis status, og langt på veg blitt ein legende i levande live. Han var ein dyktig vitskapsmann som gjorde banebrytande arbeid innan teoretisk astrofysikk og kosmologi. Han er særleg kjent for sitt arbeid med svarte hol og big bang, og med å sameina kvantefysikk og relativitetsteori. Men det er mange vel så dyktige vitskapsmenn som berre er kjent innan sitt fagområde, kven har til dømes høyrt om professor Roger Penrose som Hawking arbeidde saman med, og som har gjort vel så mykje innan dette fagfeltet ?

Det som gjorde Hawking så kjent var dels hans evne til å popularisera kompliserte problemstillingar i bøker og fjernsynsprogram retta mot folk som ikkje har fysikk og kosmologi som fagområde, dels var det hans evne til å leva eit produktivt liv trass i eit invalidiserande handikapp. Alt i 20 års alderen fekk han nervesjukdomen ALS, prognosen var då i beste fall eit par år, men han gjorde nevrologanes ord til skamme og levde i meir enn femti år med denne sjukdomen. Trass i manglande taleevne og ein rullestolbunden kropp, hadde han ein ekstremt skarp hjerne som gav oss innsikt i astrofysikkens komplekse problemstillingar. Det fascinerande livet hans vart for eit par år sidan gjort levande i filmen "A theory of everything". Hans pågangsmot og viljestyrke  bør vera oppmuntrande for alle som slit med handikapp og funkjonssvikt !

Det er mange som har kreve om Stephen Hawking i samband med hans bortgang, I sine populærvitskapelege bøker som " Univers uten grenser" og "En kort historie om tid" går Hawking utover sitt fagområde og inn på teologien og filosofiens område. Han avviser klart at det er ein skapande Gud som står bak universet.  Hawkings modell er kvantekosmologisk, universet har har ei endeleg fortid men inga byrjing i tid. Grenseforutsetningane til universet er at det ikkje har grenseforutsetningar, og for Hawking gjev  dette ikkje rom for ein Gud som første årsak.  Dette har møtt sterk kritikk ikkje bare frå teologisk og filosofisk hald, men og frå ikkje truande naturvitarar slik som professor i astrofysikk Øystein Elgarøy. " Spørsmålet om Guds eksistens er et filosofisk problem, det kan ikke besvares med fysikk alene."skriv han. Hawking hevda at filosofien ikkje har følgt med på utviklinga i fysikken og er derfor overflødig. Her er han på fagleg svært tynn grunn.

Stephen Hawking vil bli  hugsa for at han trass i sitt store handikapp gjorde banebrytande forskning innan astrofysikken, og at han evna å popularisera denne forskninga for folk flest. Han vil ikkje bli hugsa som religionsfilosof, her var han like mykje hobbyfilosof som dei fleste av oss andre.

Men når alt kjem til alt er det kanskje likevel dei nære relasjonar som betyr mest, iallfall når vi står stilt overfor døden. Hawking  innsåg nok og det når han ein stad skriv:" It would not be much of a universe if it wasn`t home to the people you love."