onsdag 16. januar 2019

Gunnel Vallquist

"Hon förenade tankens klarhet med djup fromhet" skreiv pinsepastoren og forfattaren Peter Halldorf i eit minneord om katolikken Gunnel Vallquist . Ho ville fylt hundre år i fjor, men döydde 97 år gammal i 2016. Gunnel Vallquist var forfattar, journalist, oversetjar og  aktiv samfunnsdebattant i store delar av nittenhundretalet. Ho skreiv i mange aviser og tidsskrift men hovudsakleg var ho kulturskribent i Svenska Dagbladet. I eit sekulært og sosialdemokratisk Sverige der religiøs tru var noko som høyrde heime i privatlivet og ikkje i det offentlege ordskiftet, var ho eit frimodig unntak. Gunnel Vallquist var klar i sitt livssyn og vart respektert for det, alt som ung hadde ho konvertert til Den katolske kyrkja. Men ho var ein sterkt økumenisk orientert katolikk, som kunne samarbeida med såvel pinsevenner som Peter Halldorf og ortodokse truande i Frankrike. Det andre Vatikankonsilets reformar både internt og i relasjon til andre kyrkjesamfunn ønskte ho difor velkomen. Ho kjende konsilet frå innsida som ein av dei få kvinnelege observatørar. Dette skildra ho seinare i "Dagbok fra Rom."

Gunnel Vallquist var orientert mot fransk og italiensk kultur, ho budde lenge i begge landa, og hadde kontakt med såvel teologar som kulturpersonlegdomar. I 1978 fullføte ho sitt store verk, ei omsetjing av Marcel Proust store verk "På sporet av den tapte tid." Det var nok sterkt medverkande til at ho vart vald inn i Svenska Akademien i 1982.

Gunnel Vallquist var ein offentleg person  som var klar i sin meiningar , men ho hadde ei anna og vel så viktig side, ho var ein from og bedande katolikk. Ho søkte det indre livet, "den indre samling som gör en lydhör for Guds tilltal." Sånn sett var ho ein andeleg slektning av ein annan stor svenske nemleg Dag Hammerskjöld, han kombinerte også eit svært aktivt liv i verdssamfunnet med eit rikt indre liv. Kyrkjehistoria er ellers full av eksempel på dette, det  treng ikkje vera nokon motsetning mellom samstundes å vera gudvendt mystikar og verdsvendt leiar eller organisator!


                            "Hunger och törst efter Gud var den enda religion jag kände."

onsdag 9. januar 2019

Den heilage Basilios den store

2. januar feirar vi minnedagen for ein av dei viktigaste kyrkjefedrene De heilage Basilios den store. Same dagar markerar vi og hans ven og samtidige Gregor frå  Nazianz. Saman med Basilios bror Gregor av Nyssa vert desse tre karakterisert som dei kappadokiske fedre. Nokon reknar også Baslios søster Macrina  som den fjerde kappadokier.

Basilios vart fødd inn i ein from og velståande familie i 330. Han fekk si utdanning i Caesarea, Konstantinopel og Athen, i Athen vart han ven og studiekamerat med Gregor frå Nazianz. Basilios levde lenge eit strengt monastisk liv , i det følgde han søstera, Den heilage Macrinas, eksempel.
Men Basilios hadde eit vidare oppdrag for kyrkja, han vart etterkvart via til diakon, vidare til prest og til slutt utnemnd til biskop i Caesarea i Kappadokia i året 370. Som biskop engasjerte han seg såvel i tidas store teologiske disputtar som i diakonal omsorg for sjuke og trengande. På det siste området var han ein foregangsmann, han grunnla så vel hospital, barneheimar og herberge for dei trengande.  Han grunnla ein heil liten by, Basiliade, med hospital og hospits for sjuke og fattige, og han blir ofte sett på som grunnleggjar av ideen om  kristne diakonale institusjonar.
Pave Benedikt karakteriserar han som ein av fedrene bak Kyrkjas sosiallære.

Basilios den store var altså ein praktisk organisator som fekk store innverknad på ettertida både når det gjeld Kyrkjas og klostervesenets organisering, og ikkje minst den diakonale tenesta. Men han var og ein skarp teolog som særleg var oppteken av Treeininga og  Den heilage Ande. På denne tida stod arianismen som nekta for Kristi guddom, sterkt, Basilios var ein av denne retningas mest engasjerte motstandarar. Kristus er sann Gud og sant menneske, "Den Hellige Ånd må telles med blant Faderen og Sønnen og tilbes sammen med dem" proklamerte han.

Han la og stor vekt på eukaristien som naudsynt næring for å halda liv i vår kjærleik til Gud og medmenneske. "Det er en god og nyttig ting å gå daglig til kommunion for å motta Kristi hellige legeme og blod. For han selv sier til oss: Den som spiser mitt legeme og drikker mitt blod har evig liv. Hvem kan derfor tvile på at stadig deltakelse i livet er det samme som å leve til fulle."

Basilios den store døydde i 379, ikkje fullt 50 år gammal, og vart innan kort tid heidra som ein heilag mann. Han blir rekna som den mest sentrale av dei kappadokiske fedre.

Pave Benedikt : " Kjære brødre og søstre, jeg tror man kan si at denne kirkefaderen fra en fjern fortid også taler til oss og forteller oss noe viktig. Først og fremst lærer han oss å ha en våken, kritisk og kreativ deltakelse i den samtidige kulturen. Dernest lærer han oss sosialt ansvar. I vår tids globaliserte verden er selv de folk som geografisk sett er langt borte fra oss i sannhet vår neste. Han lærer oss derfor vennskap med Kristus, Gud med det menneskelige ansikt. Til sist taler han til oss om kunnskap om og annerkjennelse av Gud Skaperen, vår alles Far."

tirsdag 8. januar 2019

Ny koptisk katedral i Kairo

Egypt har den største kristne minoriteten i Midt-Austen, kanskje rundt ti prosent høyrer til den koptisk ortodokse kyrkja leia av pave Tawadros II. Dei siste åra har  media stort sett hatt negative nyhende om denne diskriminerte minoriteten. Ei rekkje brutale terroråtak har ramma koptarane, og sidan 2016 er meir enn hundre koptarar blitt drept i slike åtak.
President Abdel Fattah al-Sisi er ingen demokrat, men han innser nok at det er viktig å dempa motsetningane i landet. Sist søndag, på den koptiske julefeiringa, var han tilstades under opninga av den nybygde katedralen i landets nye administrasjonssentrum utanfor Kairo. For å skapa balanse vart det samstundes opna ein ny moske. Dette blir sett på som eit aktivt tiltak for å dempa motsetningar mellom Egypts kristne og muslimske folkegrupper.

Katedralen blir den største i Midt-Austen og har plass til over 8000 truande. Navnet samsvarar med opninga i julehøgtida: Kristi fødsels kyrkje .
Vi må vona og be om at dette blir til velsigning for Egypts hard pressa kristne minoritet.

                     Pave Tawadros II og president al-Sisi under innviinga av den nye katedralen

søndag 6. januar 2019

Epifani

I dag feirar vi Epifani , Herrens openberring eller Heilage tre kongerskveld.  Dette er den opprinneleg feiring der både Kristi fødsel, dåp og dei tre vise menn frå Austerland vart feira. Etter kvart vart Jesu fødsel lagt til 25. desember og Herrens dåp lagt til søndagen etter Epifani. I dag feirar vi då  dei tre vise menn, etter tradisjonen Caspar, Melchior og Baltazar, som kom for å tilbe Jesusbarnet og vart leia av Betlehemsstjerna. Dei kom frå Austerland, sannsynlegvis Babylonia og blir eit bilete på at Kristus kom for å frelsa alle verdens folk ikkje berre Israelsfolket.

Frå dagens lesning i Jesaja 60.:

  5 Då skal du sjå det og stråla,
          hjartet skal skjelva og svulma.
          For havsens skattar blir dine,
          rikdomen til folkeslaga kjem til deg.
          
   
  6 Kamelar i mengd dekkjer deg,
          kamelfolar frå Midjan og Efa.
          Alle frå Saba kjem,
          gull og røykjelse har dei med seg,
          dei forkynner Herrens pris.





                                    Julekrybber i St. Ansgar


St. Therese: " Que chaqun s`apprete.......... L`Etoile s`arrete! ......
Entrons tous en fete, adorons L`enfant !....

( At vi alle gjer oss klare .... Stjerna stoppar opp ........La oss gå inn til festen og tilbe barnet)

onsdag 2. januar 2019

Theotokos

1.januar er også ein Maria-dag, ein dag der vi feirar hennar viktigaste tittel- Theotokos dvs. "Gudføderske" men vanlegvis oversatt som "Guds mor". Ordet er samansett av to greske ord
Theo- Gud og tokos - fødsel. Dette er naturlegvis ikkje å forstå slik at Maria er Guds mor frå opphavet, men det er ein referanse til Jesu fødsel og sånn sett ei vidare feiring av inkarnasjon - Gud vart menneske - som vi alt har feira i jula.

Den bibelske referansen til dette finn vi i Lukas 1.43 der Elisabeth helsar Maria: " Korleis kunne det henda meg at mor til Herren min kjem til meg ?"

Den kyrkjehistoriske referansen finn vi på konsilet i Efesos i 431. Nestorius var erkebiskop/patriark av Konstantinopel, han representerte den antiokiske retninga   som tenderte til å skilja Kristi guddommeleg og menneskeleg natur frå kvarandre. Difor kunne han ikkje kalla Maria Theotokos berre Khristotokos (den som fødte Kristus). Mot dette synet stod patriark Kyrillos frå Alexandria. Hans teologi framheva den dynamiske einkapen mellom Kristi to naturar.
Kyrillos sitt syn vann fram i Efesos , Maria vart erklært som Theotokos fordi Kristus er ein person med både ein menneskeleg og guddomeleg natur. Nestorius trakk seg tilbake til sitt kloster og døydde seinare i eksil i Egypt. Då han døydde hadde også han akseptert tittelen Theotokos.

Feiringa av Maria 1. januar er altså ei feiring av at Kristus er sann Gud og sant menneske fødd inn i verda av Jomfru Maria.
Maria gjer berre det same  ho gjorde i bryllaupet i Kana, ho peikar  på Sonen og ber oss gjera som han seier !



                        




Det gjorde inntrykk å stå på den staden der konsilfedrene i 431 proklamerte dogmet om  Jomfru Maria som Theotokos.

mandag 31. desember 2018

Poetica: Godt nytt år 2019

Nyttårsafta og inngongen til eit nytt år. Åra føl kvarandre så fort no, kva er det med denne tida som subjektivt går raskare dess eldre ein blir ?  Åra svinn ,slik menneska svinn, slik landa og svinn som arkitekten Bjørn Berge skriv om i "Landene som forsvant 1840 - 1970". Ei fascinerande bok med mange små essay om land og landområde som for ei kort stund krevde større eller mindre grader av sjølvstende. Ein del av dei har vi høyrt om Schleswig, Oranjefristaten,  Danzig og Trieste, andre er heilt ukjente som  Corrientes, Labuan og Kapp Juby. Felles for desse landområda er at dei gav ut frimerke, og forfattaren illustrerar boka med frimerke frå si eiga rikhaldige samling. Frimerke som og snart bare er eit historisk fenomen ?

Så nyttårsdikt:

Hans Børli skreiv dette i 1947:

Nyttårs-natt

Så står jeg på ny under himmelens velv
som før i frysende år. - 
Jeg lytter til tonge, vedmodige skjelv
fra klokka som timetall slår.

Og klemtene faller i stillheta ned
lik mynter av skinnende gull -
som året betaler mi spillegjeld med
til handa som venter er full.


Og så mitt eige nyttårsdikt:

Primstaven vendt mot vintersida
kalenderblada reve av
året vender umerkeleg
mellom Julenatt og Epifani
år legg seg jamsides år
slik bølge føl bølge
mot vintertomme strender
der spora før deg er vaska ut
og dine fotefar forsvinn likeeins
kan du likevel løfta blikket
frå vonløysa
bera augneblinken lik ei fane
like inn i stjernenatta ?


                                                    Godt nytt år 2019 !


mandag 17. desember 2018

O Magnum Mysterium

Vi går inn i den siste veka før jul. I tidebønene nyttar vi dei såkalla O antifonene i samband med Magnifikat.  O antifonene byrjar alle med vokativen O der ein rettar seg direkte til han som skal koma, frelsaren Kristus. O antifonene er basert på  gammeltestamentlege tekstar hovudsakleg frå Jesajas bok. Dei vart nytta i liturgien av benediktinarane alt på 700 talet.


Antifonene O sapientia, O Adonai ogO radix Jesse i Poissy-antifonalet
Hver antifon begynner med et anrop av Kristus, ved en benevnelse knyttet til ham:
  • 17. desember: O Sapientia (Visdom).
  • 18. desember: O adonai (Herren)
  • 19. desember: O radix jesse (Jesse rot - Isais stubbe)
  • 20. desember: O Clavis David (Davids nøkkel)
  • 21. desember: O Oriens (morgengry)
  • 22. desember: O Rex Gentium (folkefyrste)
  • 23. desember: O Emmanuel.
















Vi ser fram mot to store mysterium, Kristus første komme og hans neste. Komponisten Francis Poulenc
(1899-1963) illustrerar dette i sin vakre musikk frå 1952 "O magnum mysterium" frå hans fire motetter for juletida.

https://www.youtube.com/watch?v=VShyqHcWjPY




O Radix Jesse (Jesse rot) antifonen for 19. desember.