onsdag 19. september 2018

Poetica:Orda dine


Orda dine

Kan orda tapa si kraft ? eller berre gå inn i ein dvaletilstand for så å dukka opp igjen i ein annan dimensjon med fornya styrke ? kanskje lever dei sitt liv under overflata ein stad smyg seg fram i tusmørkret og talar berre med kvarandre korte meldingar, neppe lange monologar kjærleikserklæringar ? kanhende mest det siste for orda lever ikkje berre av luft dei må pleiast med kjærleik sjølv om tapet kjennest tyngre då men avskjedsstunda blir likevel lettare.




søndag 16. september 2018

Marias smerter

15. september er minnedagen for Jomfru Marias sju smerter som har sin bakgrunn frå Tyskland i Mellomalderen og som paven frå 1727 gjorde til ein offisiell dag i kyrkja. Fokus denne dagen er Marias oppleving av Sonens liding.

1. Simons profeti i tempelet då Jesus vart framboren for omskjeringa,

2. Flukta frå kong Herodes til Egypt.

3. Leitinga etter en 12 årige Jesus i tempelet.

4. Marias møte med Jesus på Golgata

5. Krossfestinga. Maria under krossen.

6. Nedtakinga av Jesus lekam frå krossen.

7. Jesu gravferd.


I kunsten vert dette ofte framstilt med sju sverd gjennom Marias hjerte, i musikken gjennom mellomalder hymnen Stabat Mater. Teksten av fransiskanarmunken Jacopone da Todi  på 1200 talet.
Musikk av uttalige komponistar fram til moderne tid. Pergolesis versjon er vel den meste kjende ,
min favoritt er Agostino Steffanis Stabat Mater:

https://www.youtube.com/watch?reload=9&v=PBze8HkrQ70




Her i nynorsk versjon ved 
Bernt Støylen Norsk salmebok 151.

Under krossen stod med tåra 
Jesus mor,
i hjarta såra,
medan Sonen pinsla bar.
Å, for angest ho laut lida,
grufull sjelekval og kvida,
sverdet gjennom hjarta skar!
Sonen ser ho sundflengd, såra,
hender, føter gjennombora,
panna tornekrona ber.
Blodet dryp frå alle vunder,
han i lidings natt gjeng under,
dødens mørker kring han slær.
Kan så hardt eit hjarta finnast
at det ei med gru må minnast
Jesu harde strid for oss,
alle slag og sår og strimar
og dei mørke redsler timar
då han pintest på sin kross!
Han som laut for alle lida,
tok på seg vår synd og kvida
lydig inntil kross og grav.
Han seg gløymd av Gud laut kjenna,
han sitt blod for oss lét renna
inntil åndi ut han gav.
Å min Jesus, kjærleiks kjelda,
lat for meg di liding gjelda,
slett mi skuld og sløkk min harm!
Kom med miskunn til me arme,
kveik i meg din kjærleiks varme,
brenn all syndi or min barm.
Sårt du leid for sunder mine,
lydig bar du kross og pine,
gjev meg då ditt hjartelag!
Hjelp meg dag for dag å læra
krossen etter deg å bera
lydig til min siste dag!
Lær meg for mi synd å gråta
når eg skodar krossens gåta:
Kvi du måtte døy for meg?
Nær din kross lat meg få standa,
inn din guddoms kjærleik anda,
trøyst mot døden få hjå deg!
Ved din kross lat livd meg finna,
ved din død meg siger vinna,
ved din nåde evig liv!
Og når lekamslivet ender,
gøym mi sjel i dine hender,
rom i Paradis meg gjev!




tirsdag 11. september 2018

Pater Olav

Pater Olav (f. Dagfinn) Muller er nok i dag den eldste katolske presten i Norge, Fødd i april 1924 har han no passert 94 år. Mange kjenner han og set stor pris på han som skriftefar, sogneprest, forfattar og pedagog  for både  konvertittar og barn og unge som han hadde eit særskilt godt lag med Han har gjeve mykje til så mange. Han er skrøpeleg no,og kan nok hovudsakleg gje sitt bidrag i form av forbøn for dei mange han hugsar på, ikkje minst ordenssøstrene.
Då eg vitja han på ein sjukeheim i Trondheim for ei veke sidan var han fysisk skrøpeleg, men tanken og minnet var klart og han hadde glimt i auga og fortalde humoristiske historiar ! Det vart ein god og nåderik time i vissa om at han ikkje berre ber  for oss no, men og på den andre sida av døden, noko han var klar for.

Pater Olav er fødd i Trondheim, han var i dei norske styrkane i Sverige under krigen og konverterte i 1944 hos dominikanerpater Vanneufville op som hadde flykta frå Oslo til Stockholm.
Etter krigen gjekk han inn i picpusordene (ss,cc) og vart prestevigd i Trondheim i 1954. Han  var prest i Tyskland ein periode, men kom i 1957 til Trondheim og vart sogneprest der, seinare både i Ålesund, Kristiansund og Drammen. Etter at han vart pensjonist i 1998 var han også ein periode i Kristiansand saman med sine ordensbrødre der. Det er difor mange  han har kontakt med gjennom åra og mange som minnest han med takksemd og glede.

Pater Olav har vore svært aktiv med foredrag og artiklar som er samla i to bøker, " Pateren kvesser pennen" og "Pateren dypper pennen." Her er mykje visdom og innsikt i dei store spørsmål,  men og humoristiske anekdotar frå eit langt liv. Nevnast må også hans vesle hefte " Et streiftog gjennom Den katolske kirkes historie i Norge" som er ei kort innføring i kyrkjas historie frå kristninga i vikingtida til våre dagar.

Om Kristi venskap

"Jesus nøyer seg ikke med å elske oss som sine venenr, han tørster etter at også vi gjengjelder hans vennskap. Han lengter etter at vi omgås med ham, snakker med ham, prater med ham, med den samme åpenhet som vi gjør med våre beste venner. Ja, vår fortrolghet med Kristus går faktisk dypere enn noe annet vennskap. For våre jordiske venner når oss bare utenfra, de er ikke i stand til å trenge inn i oss. Annerledes er det Kristus. Han nøyer seg ikke med å møte oss bare i det ytre, han trer inn i det dypeste laf av vår sjel. Slik blir han den eneste som med rette kan kalles vår sjelevenn."




      Alter for Olav den heilage og Jomfru Maria i nye St. Olav domkyrkje i Trondheim

Karmel Totus Tuus

Retrett i Tromsø hos søstrene i karmelklosteret Totus Tuus. Fem dager og tid til å falla til ro.Tidebøner frå Laudes kl 06 til lesningsgudsteneste kl 21. Stille bøn og fine felles måltider. Vakker messe med ikledning av skapularet og løfteavlegging. Gode samtalar og turar i solfylte haustdagar.
Fokus på Therese av Lisieux og hennar foreldre i og med at deira relikviar kjem til Norden, også til Tromsø i oktober. Søstrene førebur det og ser fram til det med stor glede. Vesle Therese let oss sjå kjernen i evangeliet og let det regna roser over jorda som ho lova før sin død.
Vi ser fram til det og ny tur til Tromsø om eit år !


















onsdag 29. august 2018

Relikviar

I oktober - november  i år kjem relikviane til Therese av Lisieux og hennar foreldre Zelie og Louise Martin på rundreise til ulike byar i heile Norden. Tidlegare har Thereses relikviar vore innom over seksti land, nytt er at også foreldrene som vart helgenkåra i fjor, er med.
Vørdnad for relikviar  er for dei fleste noko ein forbind med tidlegare tiders ovetru og tildels misbruk. Dette gjeld  for alle protestantar, men for mange katolikkar er nok reliviar noko ein ikkje har eit nært forhold til.

Vørdnad for og dyrking av relikviar er noko som skriv seg frå den tidlegaste kristne tradisjonen, det hadde sin bakgrunn i martyrtida då dei kristen samlast på martyrgraver og feira eukaristien der. Seinare vart det vanleg at relikviar frå den helgenen ei kyrkja vart vigd til vart lagt inn i alteret. Ei kyrkja kunne og bli bygd over helgengrava, eller skrinet med helgenrelikviane kunne bli plassert på høgalteret slik tilfellet var med Olav den heilage  i Nidarosdomen.

 Den katolske kyrkjas vørdnad  for helgenrelikviar grunnar seg dels på bibelske henvisningar, dels på den sentrale stillinga som "Ordets inkarnasjon har " - " Og Ordet vart menneske og tok bustad mellom oss." (Joh  1.14).
Dei bibelske henvisningane er dels frå Det gamle testamentet som 2.Kongebok 13.20-21, historien om Elisha, men det  tydelegaste vitnesbyrdet om relikviar finn vi i Apostelgjerningane 19.11-12:
"Gud gjorde uvanlege under gjennom Paulus. Det hende til og med at folk tok lommeplagg og arbeidsklede som han hadde brukt, og la på dei sjuke. Då sleppte sjukdomen taket , og dei vonde åndene for ut."

Men som biskop og kardinal Anders Arborelius påpeikar har ikkje relikviar noko funksjon dersom dei ikkje perikar mot Kristus.

" Vår vördnad för helgonens reliker år vidare grundad på det faktum att Gud blev människa i Jesus Kristus. Genom det fyllde han hela universum med sin helighets härlighet."

"Den teologiske mäningen er klar:kristna är kallad at representera Kristi liv, död och uppståndelse i sina liv. Helgonen, särskilt martyrerna, har gjort detta genom ett vältaligt vitnesbörd om Kristus och hans evangelium. Uppenbarelsen innhåller även löftet om att hans heliga ser fram mot den dag då deras dödeliga kroppar ska uppstå från de döda och få del av Kristi uppståndelses härlighet."





                                     Relivieskrinet med Thereses foreldre Louise og Zelie Martin.


lørdag 25. august 2018

I skyggen av en krig

Det er snart hundre år sidan Den første verdskrigen, eller "The Great War" som engelskmennene seier, tok slutt. Det var ein katastrofe for Europa som la grunnlag for krigar og konfliktar utover heile 1900 talet. Enkelte hevdar at Den første og andre verdskrigen eigentleg var ein lag krig med tjue års våpenkvile imellom !

Men det var skapt kunst også under krigen,  trass i  krigen men og inpirert av krigen. Wilfred Owen fall like før krigsslutt men rakk å gjera seg udødeleg med sin krigspoesi, Paul Nash og Otto Dix malte bilete som i all sin realistiske gru viste krigens sanne andlet. Mange komponistar var og aktive på denne tida, som var ei brytningstid med framvekst av mange nye  kunstnarlege retningar. Årets kammermusikkfestival i Rosendal under leiing av Leif Ove Andsnes markerte dette under tittelen: "I skyggen av en krig 1914-18". Spennande og tildels ukjent musikk vart framført for eit fullsatt publikum. Musikk av mellom anna komponistar som Debussy, Ravel, Stravisnky, Berg, Bartok, Scriabin, Janacek, Nielsen, Sibelius og Busoni  stod på programmet.

I innleiings- foredrag under festivalen vart det lest frå Peter Englunds bok " Krigens skjønnhet og sorg". Peter Englund er ein svensk historikar som mellom anna har vore formann i Svenska Akademien. Han har den geniale evna til å popularisera historie faget både det vesle perspektivet som når han skriv om tannbørstens historie, eller når han skildrar dei store historiske linjene i krig og fred. I boka "Krigens skjønnhet og sorg"  nyttar han seg av ei orginal tilnærming til Den første verdskrigen i det vi gjennom 213 korte kapittel føl nitten konkrete personar gjennom krigsåra, både sivile og militære, På den måten evnar han å gje oss innblikk i korleis krigen vart opplevd av den enkelte deltakar på begge sider av fronten. Vi les om slag med 100.000 drepte og såra, her møter vi ein dei , som Angus Buchanan 27 år - infanterist i den britiske hæren, eller Pal Klemen 20 år - kavalerist i den østerikske-ungarnske hæren

Kva er  krig ? Peter Englund er kanskje ikkje så langt frå sanninga når han ved innleiinga til kapittelet om 1916 siterar frå dagboka til ein av sine personar: " Dette er krigen. Ikke faren for å dø, ikke granatenes røde fyrverkeri, som blender når den slår ned med hvinende lyd, men følelsen av å være en marionett i hendene på en ukjent dukkemester, og den følelsen får det iblant til å isne i hjertet som om døden selv har grepet tak i det."





                                                 Otto Dix triptykon "Krigen frå 1929 -32




onsdag 22. august 2018

Striden om bileta

I Verdidebatt i avisa Vårt Land har det nyleg vore ein debatt omkring biletas funksjon i protestanisk og katolsk tradisjon. Er dei religiøse bileta bare pedagogiske hjelpemiddel eller har dei ein djupare kultisk funksjon ? Dette er ingen ny debatt, på 700-800 talet var dette kjelde til ein tragisk og splittande konflikt, den såkalla " ikonoklastiske striden." I klassisk jødedom,og også seinare i islam, har det vore forbod mot religiøse bilete, i kristendomen har bileta hatt ein sentral funksjon heilt fra dei første tider. Dette er grunngjeve med inkarnasjonen, " Ordet vart menneske og tok bustad mellom oss " (Joh 1.14). Den store teologen Johannes Damaskenos( 675 -749) uttrykkjer det slik:

" I tidligere tider kunne Gud, som er ulegemlig og uten figur, på ingen måte bli avbildet. Men nå som Gud er sett i kjødet, idet Han samtaler med menneskene, maler jeg et bilde av Gud, den synlige.
.
For jeg har sett Guds menneskelige form og min sjel har blitt frelst."

Striden om bileta, ikonane, braut ut i år 730 då keiser Leo III sendte ut eit edikt mot bruken av ikonar.
Det er ulike teoriar om bakgrunnen for dette. Påverknad frå islam og jødedom ? Tendens til andeliggjering av kristendomen og dermed  rensa kyrkja for sanselege innslag ? Bilete som uttrykk for avgudsdyrking ? Uansett vart dette ein langvarig og bitter strid mellom ikonoklastane som villle fjerna alle bileta, og dei som forsvara det tradisjonelle synet og ville æra dei heilage bileta slik dei alltid hadde gjort. Striden enda  med den sjuande økumeniske konsilet i Nikea i 787 som slo fast den orrtodokse  læra om kva plass bileta skal ha i det religiøse livet.  Avdi Gud er blitt menneske i Jesus Kristus er det også legitimt og verdfullt å æra bilete av Han, å forkasta biletleg framstilling av Sonen er å fornekta at Han  er sant menneske. Konsilet slår og fast  at ein kan æra bilete av Maria og helgenar og gjenstandar som er knytte til dei, såkalla relikviar. Her skil konsilet nøye mellom tilbeding - latreia - som berre tilkjem Gud og høgakting eller venerasjon - proskynesis - som tilkjem Maria, helgenar og englar. Latreia  overfor andre enn Gud er avgudsdyrking. Dette er den læra som både Den ortodokse og Den katolske kyrkja har halde fast ved. Dei ortodokse feirar dette første søndag i fasten som "Ortodoksiens triumf". Bileta, ikonar er heilt sentrale i ortodoks gudsdyrking, dei forkynner trussanningar på same måte som orda gjer det. Ved å æra ikonet ærar vi og det som er ikonet sitt "urbilete" og den som er avbilda blir nærverande på ein konkret måte.

Reformasjonen medførte eit nytt syn på bileta, frå å vera ein sentral del i den kristne kultus blir dei i større eller mindre grad pedagogiske verkemedel,  illustrasjonar til prestens utlegning av ordet som er det sentrale i protestantisk gudsteneste i motsetning til eukaristien i katolsk og ortodoks tradisjon.
Dei refomerte gjekk enno lenger og fjerna bileta heilt frå kyrkjeromet, medan lutheranarne inntok eit mellomstandpunkt  der bileta vart bevart men fekk ein ny funksjon. Dei vart på mange måtar avsakralisert og ikkje lenger objektive uttrykk for ein guddomeleg røyndom.  I tråd med dette vart også Messeofferet og tilbeding av det innvia natteverdsbrødet avskaffa, og ein stod igjen med ein abstrakt og subjektiv versjon av kristendomen. Ein del protestantiske teologar gjer forsøk på å ta tilbake noko av det som gjekk tapt, men som professor Bernt Oftestad påpeikar er det vanskelig å bryta ut av ein tradisjon der det er den subjektive erfaringa som konstituerar det religiøst gyldige.


                            Ikon av Den heilage Johannes Damaskenos( av Damaskus)