Vi minnest helgenar i august

 I august månad er det mange kyrkjelege minne - og festdagar. To av dei var martyrar under naziregimet og døydde i konsentrasjonsleiren Auschwitz, den eine minnest vi i dag, Den heilage Maximillian Kolbe ( 1894-1941). Den andre er den jødiske filosofen , konvertitten og karmelittnonna Edith Stein ( Den heilage Teresa Benedikta av Korset 1891- 1942) . Begge viste seg ved både sitt liv og sitt martyrium som sterke trusvitne ! I morgon 15.august er ein viktig festdag, Jomfru Marias opptaking i himmelen (Assumptio Mariae). Dagen er omtala i skrifter alt på 200-300 talet, og vart etter kvart ein utbreidd forestilling som vart dogmatisk fastslege av pave Pius i 1950. I mange land er dette ein offentleg høgtidsdag. Dagen var markert på den gamle norske primstaven! 22.august er og ein Mariadag, « Jomfru Marias dronningsverdighet). Bakgrunnen for denne festdagen er litt meir uklar, og det vart ein offisiell festdag først i 1954 i høve 100 års jubileet for erklæringa av dogmet om Marias upletta unnfanging. Maria blir ofte omtala som Himmeldronning, vi kjenner det både frå Rosenkransbønene og frå bøner som Salve Regina og Regina Coeli.

Vi har og ei rekkje andre helgenar å minnast i august. 4.august minnest vi Den heilage Johannes Maria Vianney ( 1786-1859), den audmjuke, fromme og pliktoppfyllande sognepresten i Ars som endte som skytshelgen for alle sogneprestar.

18. august  feirar vi Den heilage keiserinne Helena ( 250-330). Ho var mor til keisar Konstatin og blei døypt først som vaksen. Over.å sytti  år gammal reiste ho på pilegrimsreise til Det heilage landet, Ho skal ha sett i gang arbeidet med å byggja Fødselskyrkja  i Betlehem og Gravkyrkja i Jerusalem. I følgje tradisjonen skal ho ha funne korset ognaglane som vart brukt til Jesu krossfesting.

To dagar seinare feirar  vi ein annan viktig person i kyrkjehistoria, Den heilage Bernhard av Clairvaux ( 1090-1153).kykjelærar og teolog, abbed og reformator av cisternciensarordenen.

Dagen etter feirar vi Den heilage Rosa av Lima( 1586-1617). Ho var den første heilagkåra frå Det amerikanske kontinentet, seinare har det kome mange fleire til. Dagen deretter er det enno ein kjent person som vert minna nemleg apostelen Bartolomeus. Han står oppført i lista over apostlane men det er lite vi veit om han ellers. I følge tradisjonen skal han ha forkynt evangelite både i India og Mesopotamia.

27.august minnest vi Den heilage Monika ( 332-387), mor til Den heilage Augustin som har minnedag dagen etter mora.

29. minnest vi døyparen Johannes martyrdød. August er sanneleg ein månad med mange viktige helgendagar.  Vi kan lata oss inspirera til å følga i deira fotspor, vi kan æra dei ( ikkje tilbe) og vi kan be om at dei går i forbøn for oss! 

Herrens forklaring

 6.august minnest vi Herrens forklaring - Transfiguratio Domini som er omtala i alle dei tre synoptiske evangelia. Jesus tek Peter, Jakob og Johannes med seg opp på ein fjelltopp som i ettertid har vorte rekna som fjellet Tabor aust for Nasaret. Kyrkjefedre som Origenes og Hieronymus skal ha stadfesta dette. På Fjellet skal Moses og Elias ha vist seg for dei, og Guds røyst skal ha uttrykt: “ Dette er Son min, han som eg elskar,i han har eg mi glede.Høyr han!” Denne hendinga skal ha blitt markert alt på 300-400 talet og på 900 talet i heile det bysantinske riket, først tidleg i Mellomalderen i Vesten.

Karmelittpater Wilfrid Stinissen peikar i ei preike for denne dagen på tre viktige poeng. For det første avslører Jesus sin sanne identitet på Tabor fjellet. Han er Messias, den levande Guds Son. “ Jesus er ikkje Guds son som vi alle er Guds søner. Han er Sonen, den elska Sonen.”

For det andre blir heile Det gamle Testamentet oppfylt gjennom Jesu openberring. Her er det referansar til dei bibelske profetane, men framfor alt til Moses og Elia som i flg. teksten viser seg for Jesus og læresveinane. “ Tidlegare skulle ein lytta til profetane, no gjeld det å lytta til Jesus.” Med dette skjer det ei omkalfatring av den gamle ordninga. “ Vil ein verkeleg forstå Det gamle Testamentet må ein utgå frå Kristus.”

Det tredje og avgjerande som hender på fjellet er at Jesus, som læresveinane alt har erkjent som Messias, openberrar korleis han skal fullbyrda sitt oppdrag. For Jesus og for oss som føl han, finst ingen herlegdom som ikkje går gjennom liding og død. “ Jesus herlegdom er ein oppstodas herlegdom, og ein kan ikkje stå opp før ein først har døydd.”

Slik oppsummerar Wilfrid Stinissen kva som ligg i denne sentral nytestamentlege teksten. Vi markerar den både  andre søndag i fasten og no i sommartida!

Teksten frå Markus evangeliet:

Seks dagar etter tok Jesus med seg Peter, Jakob og Johannes og førte dei opp på eit høgt fjell, der dei var åleine. Då vart han forvandla for auga deira,  3 og kleda hans vart så skinande kvite at ingen som bleikjer klede her på jorda, kan få dei så kvite.  4 Elia synte seg for dei saman med Moses, og dei snakka med Jesus.  5 Då tok Peter til orde og sa til Jesus: «Rabbi, det er godt at vi er her. Lat oss byggja tre hytter, ei til deg, ei til Moses og ei til Elia.»  6 Han visste ikkje kva han skulle seia, for dei vart så redde.  7 Då kom det ei sky og la skugge over dei, og frå skya kom det ei røyst: «Dette er Son min, han som eg elskar. Høyr han!»  8 Men best dei såg seg omkring, såg dei ingen annan enn Jesus; berre han var hos dei.
     9 På vegen ned frå fjellet forbaud han dei å fortelja nokon kva dei hadde sett, før Menneskesonen hadde stått opp frå dei døde. 10 Dei merka seg det ordet og diskuterte med kvarandre kva det er å stå opp frå dei døde. 11 «Kvifor seier dei skriftlærde at først må Elia koma?» spurde dei. 12 Jesus svara: «Elia kjem først og set alt i rett skikk. Kvifor står det så skrive om Menneskesonen at han skal lida mykje og bli vanvørd? 13 Men eg seier dykk: Elia er alt komen, og dei gjorde med han som dei ville, slik det står skrive om han.» 

Lydia frå Thyatira

Det er ikkje så mykje vi veit om Lydia utover eit par linjer i Apostelgjerningane , men ho er utan tvil ein av Bibelens mange fascinerande kvinner. 3. august er minnedagen hennar, ho blir heidra som helgen  hovudsakleg i Aust-kyrkja, men også i Den katolske  og Episkopale kyrkja. Sjølv om ho kom frå byen   Thyatira som ligg eit stykke  inn i Vesle-Asia, vert ho av mange rekna som den første kristne europear. Ho hadde sannsynlegvis gresk bakgrunn og kan ha høyrt til dei som sympatiserte med jødedommen utan å konvertera. Det framgår at ho farga og handla med purpurtøy, og ho har nok vore ei driftig og velståande kvinne som dreiv sitt eige firma ? Om ho var gift er uklart, mogleg enke, ho var i alle høve ein gjestfri person som kunne invitera Paulus og hans følgesveinar heim til sitt hushald.

Paulus med følgesveinar Timoteus og Silas hadde på si andre misjonsreise kome til Filippi som låg i det første distriktet i Makedonia og var ein romerks koloni. I og med at Lydia budde der vert ho rekan som europear og mogleg den første døypte konvertitt. Paulus møter henne utanfor byporten ved elvebreidda der ho oppheld seg saman med andre kvinner. Ho var ei av dei som dyrka Gud, ho vart grepen av bodskapen til Paulus og både ho og heile huslyden hennar vart døypt.

Som sagt vert ho spesielt æra i Den austlege ortodokse kyrkja  der ho har tittelen "Likeverdig med apostlane". I Filippi  er det eit kapell på staden der ho skal ha blitt døypt.

Historien  om Lydia er fascinerande ikkje berre avdi ho var blant dei aller første kristne i Europa, men og på måten ho vart møtt av Paulus. Trass i Paulus utsegner i breva om kvinnas plass i forsamlinga som vert drege fram i ulike debattar om kristendom og feminisme, er det mykje som tyder på at han i praksis møtte kvinnene  med respekt og likeverd. Det er og  sterke haldepunkt for at kvinnene var i fleirtal blant dei første kristne, ein grunn kan vera at dei her fekk eit liv som var kvalaitativt betre enn det dei hadde  fått i den gresk-romerske kulturen som var sterkt patriarkalsk. Vi trur difor Lydia gjorde eit godt val då ho let seg døypa av Paulus. Heilage Lydia be for oss!

11 Vi la ut frå Troas og segla beint til Samotrake, og dagen etter kom vi til Neapolis. 12 Derifrå drog vi til Filippi, ein by som ligg i det første distriktet i Makedonia og er ein romersk koloni. Vi vart verande nokre dagar der i byen. 13 På sabbatsdagen gjekk vi utanfor byporten, bort til ei elv der vi meinte det var ein bønestad. Og vi sette oss og tala til dei kvinnene som var komne saman. 14 Der var det ei kvinne frå Tyatira som heitte Lydia og handla med purpurtøy. Ho var ei av dei som dyrka Gud. Ho høyrde på oss, og Herren opna hjartet hennar så ho tok til seg det Paulus sa. 15 Då ho og heile huslyden hennar var døypte, bad ho oss til seg og sa: «Så sant de held meg for ei kvinne som trur på Herren, så kom heim til meg og bli der.» Og ho overtala oss til det." (Apostegjerningane 16.11-15)

Pave Frans i Kanada

 Pave Frans valfart til Kanada 24 - 29 juli i år hadde som hovudfokus den urett som er blitt påført landets urfolk, inuitar, Metis og First Nation. Reisa hans har vorte karakterisert som « a penitential pilgrimage» - ein botsvalfart. Det har lenge vorte forventa at paven skulle vitja Kanada i form av ei slik botsvalfart. I vår kom representantar for kanadiske urfolk til Vatikanet og det sette fart i den planlagte reisa . Dei hadde med eit par mokasinar som gåve til paven, og som ei symbolsk handling lova han å ta dei med tilbake til Kanada når han vitja landet.

Bakgrunnen  for denne botsvalfarten er tragisk nok, og  ein helings- og forsoningsprosess mellom Kyrkja og urfolka har vore heilt naudsynt. Systemet med « Residential schools» - internat skular for born av urfolk var ei statleg systemet der borna vart tekne frå foreldre og plassert på internat skular langt frå heimen. Målet var å assimilera dei inn i ein vestleg kultur med engelsk eller fransk språk.Dette systemet fungerte heilt frå 1831 til 1997 med eit toppunkt på 1930 talet. Ein reknar at omlag 150.000 born var innom dette skulesystemet. Sjølv om det var statleg var det religiøse samfunn som dreiv desse skulane, ulike protestantiske kyrkjer, men eit fleirtal av dei 139 skulane var katolske,for det  meste drevne av ulike ordenar. At desse borna vart revne opp og framandgjort frå sin eigen kultur var ille nok, enno verre var den omsorgssvikt og mishandling borna vart utsett for, noko som førte til sannsynlegvis fleire tusen dødsfall. Borna vart gravlagt i nærleiken av skulane, mange i umerka graver, og fleire av desse gravplassane har vorte oppdaga dei siste åra.

Pave Frans uttrykte gjentatte  gonger  Kyrkjas bøn om tilgjeving for den urett urfolk har vorte utsett for. Maskwacis er ein liten by eit stykke frå Edmonton.  Før han tala og ba om tilgjeving hadde paven ei stille bønestund ved gravplassen der mange tidlegare elevar låg. Til Maskwacis hadde pave Frans med mokkasinparet han hadde lova å ta med når han vitja Kanada.

The Sacred Heart parish i Edmonton  var og eit mål på pavens rundreise. Dette er ein kyrkjelyd som kan førast tilbake til byrjinga av 1900 talet då mange immigrantar fann sin plass her. Dei siste åra har ein lagt særleg vekt på å integrera urfolk i kyrkjelyden.Kyrkja er utsmykka i tråd med urfolks kulturelle uttrykk, denne kyrkja skal vera ein heim for alle. Eit anna viktig stopp på pavens reise var Lac St.Anne, Sainte Anne de Beaupre,  som er eit viktig pilegrimsmål  for kanadiske katolikkar. Ein misjonsstasjon vart grunnlagt her på midten av 1800 talet. Valfartsstaden er vigd til St.Anne, mor til jomfru Maria og ligg ved ein innsjø som er heilag for urfolket. At det er Jesu bestemor som staden er vigsla til gjev eit sterkt symbolsk bilete , for hos urfolka har bestemødrene ofte ein viktig posisjon. Også her uttrykte paven bøn om tilgjeving og forsoning.

Siste stopp på pavens pilegrimsreise før han returnerte til Vatkanet var den vesle inuit- byen Iqaluit på Baffin Island, hovudstaden i Kanadas nordligaste territorium. Med det var denne botsvalfarten over og vi kan vona og be om at det var eit viktig steg i den prosessen som skal forsona Kyrkja med urfolk som har lidd urett, ikkje berre i Kanada men også i Den tredje verda.

Poetica:Brygga

 

Brygga

Den gamle brygga held på å siga i hop

det er sett opp skilt og sperra av

no seint i juni er sollyset blendande

og det grøne meir intenst levande

enn på lenge.

Eg glir lydlaust gjennom stille sjøvatn

inst i denne bukta

som nok held tjue grader eller meir

no i dette lette skiljet

mellom sein ettermiddag og tidleg kveld.

I det fjerne glade røyster i sommarleg prat

brygga er det ingen som bryr seg om

kanskje til neste år ?

Som naustet med ny kledning

og måla i frisk raudfarge

ein gong inneheld det staselege båtar

presten på veg til søndagsmesse eller gravferd.

Ei kjensle av høgtid

sjølv om tida ikkje synest å røra seg

er det likevel  praten og latteren

til ungdomane på brygga,

bilete frå sommaren 1939

enno glade og sorglause.

Eg vassar til land og set meg i solveggen

brygga synest mindre no

kanskje er ho i ferd med å sleppa taket

og gli ut i fjorden

for så å dykka opp i det gamle bilete ?

Eg stryk forventninga med innsida av handa

og ventar litt til, stille utan uro.

Dei har  reist seg no, vinkar smilande

badetøyet er pakka saman 

og om litt er vi alle på veg heim?

,

Vår Frue av Karmelberget

 I dag 16.juli er minnedagen for Vår Frue av Karmelberget, ein minnedag for Jomfru Maria som i Karmelittordenen har ein heilt spesiell posisjon som ordenens evige vern og forbedar. Ordenen kan førast tilbake til eremittar som slo seg ned på Karmelberget på 1100 talet, der profeten Elia iflg.tradisjonen skal ha opphalde seg. I 1209 vart ordensregelen godkjent av Albert av Jerusalem, og seinare stadfesta av paven. På 1200 talet måtte munkane flykta då muslimane igjen overtok Palestina, dei kom til Europa og England og Frankrike vart tyngdepunktet. Første generalkapittel vart halde i Aylesford i Kent der Simon Stock vart valgt til ordensgeneral. Det er og Simon Stock dagen i dag knyter seg til, han skal 16.juli 1251 ha hatt ein visjon av Jomfru Maria der han opplevde at ho gav han det brune skapularet. Minnedagen blir difor også rekna som ein skapularfest. Simon Stock grunnla eit brorskap knytt til skapularet, det vart Karmels tredje orden, som vi i dag kjenner som sekularkarmelittar. Saman med søstre og brødre utgjer det den karmelittiske familie som alle er under Jomfru Marias vern.

Antifon til Magnifikat: I dag er Jomfru Maria blitt gitt oss til mor. I dag har hun vist oss sin miskunn. I dag synger hele Karmel av fryd mens vi feirer festen for henne som har gitt oss navn.

Fjelltoppen

 Det har til alle tider vore noko spektakulært å stå på ein fjelltopp, ein får brått eit vidt syn, eit oversyn ein ikkje hadde nede i låglandet. Ikkje utan grunn fekk fjelltoppane religiøs tydnad, inkaindianarane ofra til sine gudar på de i mange tusen meter høge toppane i Andesfjella, Moses får steintavlene av Herren på Sinai-fjellet, for buddistane i Nepal var dei over 8000 meter høge fjella heilage, i mange land finn ein krusifiks og små kapell på fjelltoppar!

Ein tur til Malmangernuten 889 moh. blir i dette perspektivet eit beskjedent bidrag. Ikkje er fjellet heilagt, ikkje spesielt høgt heller, og ein går på merka og tilrettelagt sti, men utsynet er vidt og den gode kjensla når ein står ved varden på toppen etter å ha slete eit par timar i sommarvarmen, er der! 

Emily Dickinson var nok ikkje på mange toppturar, men ho skreiv dikt om fjella somså mykje anna.

The mountain sat upon tha plain

In his eternal chair ,

His observation omnifold,

His inquest everywhere.

The seasons prayed around his knees,

Like children round a sire:

Grandfather of the days is he

Of dawn the ancestor.

Hans Børli skreiv mange naturdikt, ja naturen var hans store inspirator. Mange skogsdikt, men ikkje fjelldikt, kanskje ikkje så rart sidan det er mest skog men lite fjell på Eidskog! Men den religiøse naturkjensla er han ein mester til å skildra som i diktet « Jeg satt på ryggen til skogsuset».

Jeg satt på ryggen til skogsuset.

Gjømte meg i den linne låta

av lauv og bar,

greiner som rørte seg mjukt i vinden

lik store vinger.

Og skogsuset løftet meg så høgt

at stjernene strauk meg over håret

med ømme lyshender,

ja, så svimlende høgt var jeg at

jeg hørte Gud røre på seg og puste

oppå himlingen over hue på meg.

Men noen fuglekonge

ble jeg aldri.