Kalwaria Zebrzydowska

Bilete over er frå Johannes Paul museet i Wadowice og viser pilegrimar på veg frå Wadowice til Kalwaria Zebrzydowska. Kalwaria vart grunnlagt på byrjinga av 1600 talet av Zebrzydowaki familien, etter kvart har det blitt eit stort anlegg med ei rekkje kyrkjer og kapell vigd til  Kristus og hans Mor.  Tanken var i uttgongspunktet å gjenskapa litt av Golgata i Polen, og dei første kapella var vigd til krossfestinga og Jesu grav. Kalwaria som ligg omlag 15 kilometer frå Wadowice er ein av dei viktigaste pilegrimsmåla i Polen med meir enn ein million besøkjande årleg. Eit av måla for pilegrimane er eit undergjerande ikon av Maria med Jesusbarnet.
Karol Wojtyla kom her første gong som tiåring i 1930 i lag med faren. Her vart grunnlaget for  hans livslange sterke Maria vørdnad lagt. Han kom tilbake mange gonger både som prest og biskop og på sine mange reiser til Polen som pave Johannes Paul 2.                                                                                                                                           

Ved inngongen til Kalwaria Zebrzydowska finn vi naturleg nok eit monument over Johannes Paul.

Norske jødar i Auschwitz

26.november 1942 blir 532 norske jødar  arrestert og tatt ombord i lasteskipet "Donau" med kurs for Stettin i Polen. Deretter blir dei brakt over i kummerlege jernbanevogner i retning Auschwitz-Birkenau der dei kjem fram 1.desember. 188 kvinner, 42 barn og 116 arbeidsuføre menn blir sendt rett i gasskammeret. Ein av desse kvinnen var den 22 årige Ruth Maier som kom som flyktning frå Wien eit par år tidlegare. Ho er ikkje ein av dei mange ukjente,takka vera veninna  Gunvor Hofmo som skreiv dikt om henne, og forfattaren Jan Erik Vold  som har skreve biografien om henne er historia om Ruth Maier vorte kjent.Ho etterlet seg og teikningar og ei dagbok. Går  ein gjennom Auschwitz-Birkenau blir tragedien  så mykje nærare  og  meir konkret når ein kan relatera den til einskild personar som miste livet her i krigsåra.

Gunvor Hofmo skriv:

Du malte din død.
Din død gikk foran deg og skar i tingene
så de åpnet seg i brennende pine
og du kjente sommeren ånde i sorg over din unge død
grenene rispet kvelden
duftene fra havene du ikke skulle se mer
steg bittert i deg
og de hvite benkene i skumringens parker
løftet seg som svaner.

Og i det meir kjente diktet MØTE

Slik en regnvåt kveldstund
kjenner du det er henne
en jødisk veninne de drepte,
hun hvis lik de lot brenne
sammen med tusen andres.

Og så i det avsluttande verset dei siste orda Ruth Maier skal ha sagt til henne:

Du hører den myke stemmen
slik du hørte den sist,
spørrende uten klage,
dempet og underlig trist:
Warum sollen wir nicht leiden
wenn so viel Leid ist ?

Mellom restane av dei to gasskammera i Birkenau er det minneplater på ulike språk. Her bilete av den norske minenplata med friske blomar april 2017.

Birkenau

Birkenau, vi går gjennom vakttårnet mot området med jernbanelinjene. Dette bilete vi kjenner så godt, tusenvis av ulukkelege frå heile Europa som endeleg slepp ut av vognene etter ei umenneskeleg reise for å så å möta noko enno verre. Det er vått, kaldt og sølete denne aprildagen, kanskje passar det så mykje betre enn om det hadde vore varme og solskinn. Vi går mot minnesmerket i enden av leiren, det ligg mellom ruinane av dei to store gasskammera og krematoria som vart sprengt før russarane rykte inn i leiren. Så mange opplevde sine siste timar på jorda her.
Kanskje kan bare kunsten setta ord på dette, som jødisk, tysk-svenske Nelly Sachs (1891 -1970).Ho skreiv og skreiv om denne lidinga, Israels barn som forsvinn mot himmelen i røyken frå krematorieovnane."Din kropp i röken genom luften". Til sist vart ho æra med nobelprisen i litteratur  for dette.(1966).

O skorstenarna

På dödens sinnrikt uttänkta boningar
Då Israels kropp upplöst i rök
Drog genom luften -
Likt sotare mottog en stjärna den
Och svartnade
Eller var det en solstråle ?

O skorsternarna !
Frihätsvägar för Jeremias och Jobs stoft -
Vem tänkte ut och byggde sten för sten
Vägen för flyktningar av rök ?

O dödens boningar
Lockande iordningsställda
För husets värd,som förr var gäst -
O ni fingrar
Som lägger ingångens tröskel
Som en kniv mellan liv och död -

O ni skorstenar,
O ni fingrar,
Och Israels kropp i röken genom luften !

Eller enno eit dikt av Tadeusz Rozewicz:

Guttemordet

Barna ropte:"Mamma!

jeg har jo vært snill!

Så mørkt ! Så mørkt !"

Se dem De går under

se de små føttene

de er gått under Se

sporet

bittesmå føtter her og der

I lommene fullt

av hyssing og steiner

og små hester av ståltråd

En vid slette lukket

som en geometrisk figur

og et tre av svart røk

loddrett

et dødt tre

uten stjerne i kronen.

Håret

Når ein går gjennom museet i Auschwitz er nok noko av det som gjer sterkast inntrykk rommet som er fylt med hår frå ihjelgass kvinner. Brått går det opp for ein at dette var menneske som levde ein gong, som levde heilt vanlege liv som dei brått vart rykte ut av.
 Den polske forfattaren Tadeusz Rozewicz (f.1921) har skildra dette i eit dikt frå  1948 omsette av Ole Michael Selberg

Flette

Da alle kvinnene

i transporten var barbert

feide fire arbeidere med limer

av lindekvister

håret sammen i en  haug

Bak rene ruter

ligger det sprø håret

fra de ihjelgassede

i det sitter spenner

og hornkammer

Dette hår gjennomskinnes ikke av lys

flokes ikke av vind

berøres ikke av hånd

eller regn  eller munn

I store kasser

dynger av tørt hår

fra de ihjelgassede

og en grå liten flette

en musehale med sløyfe

som uskikkeleg gutter

nappet i på skolen

Maxmillian Kolbe

 Vi føl den engelsktalande guiden gjennom fangebrakkene i Auschwitz. Roleg og detaljert legg han ut om den uforståelege brutaliteten som herska her for over sytti år sidan. Til sist kjem vi til gasskammeret og krematorieovnen, men før det kjellaren med spesialcellene og rettarstaden mellom brakkene. Cellene er mørke, fuktige og tomme bortsette frå ei, her er det reiste tre lys og framom celledøra ligg det friske blomar. Dette er cella der Maxmillian Maria Kolbe vart sperra inne saman med ni andre for langsamt å svelta i hjel. Mange har nok høyrt historia om korleis fransiskanarpresten Maxmillian Kolbe friviljug tok plassen til ein annan fange som var utpeikt til å døy som hevn for at ein fange hadde rømt (det viste seg seinare at det ikkje var tilfelle, han vart funne drukna i latrina).
Vi kjem ut til rettarplassen mellom brakkene der ti fangar vart utpeikt til å døy, ikkje raskt ved hengning med langsomt ved å sveltast i hjel. Sersjant Franciszek Gajowniczek var ein av dei som skulle døy, i fortviling ropte han ut at han ikkje skulle få sjå kone og born igjen. Då er det Maxmillian Kolbe stig fram og tar mannens plass, han er prest og har ingen eigen familie. Nazibøddelen godtek dette og Maxmillian blir ført til dødscella saman med dei ni andre. I dei to vekene som føl ber, syng og oppmuntrar han dei andre dødsdømde. Til sist er det bare Maxmillian igjen i live og han får ei giftsprøyte. Det gjer sterkt inntrykk å stå her og sjå plassen der dette dramet utspant seg . Eit drama ein har høyrt og lest om og danna seg sine indre bilete av.

Maxmillian Kolbes handling har i ettertid vorte framheva som noko av det største eit menneske kan gjera, å gje sitt eige liv for at ein annan skal få leva.
Han vart saligkåra i 1971 og helgenkåra av Johannes Paul i 1982. Begge gonger var den frigjevne fangen Franciszek Gajowniczek til stades.

Maxmillian Kolbe vart fødd inn i ein from familie i ein liten landsby utanfor Lodz i 1894, har fekk døypenavnet Raimund. Då han berre 16 år gammal gjekk inni  fransiskanarordenen saman med ein eldre bror,og tok navnet Maxmillian Maria, det siste etter Jomfru Maria som han var sterkt knytt til. Hans spiritualitet var veldig Maria sentrert, og mange utanfor Polen vil nok oppfatta det som ekstremt. Som fransiskanar var han uvanleg aktiv, han bygde opp ein stor klosterkommunitet og formidla bodskapen  både gjennom aviser, tidsskrift og radio. I først halvdel av trettitalet verka  han som misjonær i Japan, men kom tilbake til Polen då han vart sjuk av tuberkulose.
I tidsskrifta han redigerte er det artiklar som er klart antisemittiske, men då nazistane invaderte Polen var han på ingen måte likegyldig til forfølginga av jødar. Mange jødiske flyktningar vart hjelpte av Kolbe  og hans medbrødre. Han talte mot nazismen: " Hitlerismen vil forsvinne, og sannheten må seire."
Mange polske geistlege vart offer for Nazi-Tyskland, seks biskopar og over totusen prestar vart avretta. I mai 1941 var turen komen også for Maxmillian Kolbe og hans medbrødre, dei vart arrestert og deportert til Auschwitz.

                                        Cella der Maxmillian Kolbe døydde i august 1941

                                             Rettarstaden mellom brakkene

                                             Auschwitz ein regnfull og kald aprildag

Czslaw Milosz

Møte

Vi kjørte langs frosne marker, tidlig.

En solrød vinge løftet seg av mørket.

Plutselig sprang en hare over veien

og en av oss slo ut med hånden.

For lenge siden. I dag lever

hverken haren eller han som pekte.

Elskede, hvor er de, hvor ble de av -

håndbevegelsen, harens hopp og gruset under den.

Jeg spør ikke av savn. Jeg undres.

Ikkje så mykje av den polske nobelprisvinnaren Czslaw Milosz er omsett til norsk, ein del dikt (omsett av Paal Brekke) og barndomsskildringa "Issadalen".

Han vart fødd i Lithauen som då var ein del av Russland i 1911. Han reknar seg som polsk forfattar, "eg er lithauer som det ikkje er gjeve å vera lithauer" skriv han ein stad.

Han var ein språkmektig kulturpersonlegdom som skreiv både poesi, prosa, essay og omsette frå andre språk. Han arbeidde i diplomatiet som kulturattache  både i Paris og Washington. 

Under krigen hjelpte han jødiske flyktningar og vart etter krigen heidra med utmerkinga " Righteous among the Nations". 

Han kom på kant med kommunistregimet og måtte flykta til USA, han vart etter kvart amerikansk statsborgar og var i mange år professor i slaviske språk ved Berkeley universitetet. Etter kommunismens fall budde han igjen i lange periodar i Krakow der han døydde i 2004. Sarkofagen hans er plassert i krypten under Paulinerkyrkja St.Mikael og St.Stanislaus. I Polen var det ein del strid omkring gravplassen, mange meinte at han ikkje var verdig den æra det var å liggja på denne gravstaden. Han fekk  rett nok nobelprisen i litteratur i 1980, men meinte mange at han ikkje var polsk nok og katolsk nok. 

                                                                                                                                                                  Czeslaw Milosz var oppdradd katolsk, men  hadde han i store delar av livet eit "vitskapeleg ateistisk prega livssyn". På slutten av livet ser det likevel  ut til at han vendte tilbake til katolisismen,og fekk sakramenta før han døydde. Han hadde samtalar med  Johannes Paul, og skreiv eit hyllingsdikt til pavens på hans 80 års dag.

April 2017: Czeslaw Milosz sarkofag og kyrkja der han kviler like ved Vistula og ikkje langt frå det jødiske kvarteret og Wawel slottet.

Gave

En lykkelig dag

tåkesløret drev tidlig bort, jeg jobbet i hagen.

Kolibrier vingesitret over kaprifolen.

I verden var intet mer å begjære.

Jeg kjente ingen verdt å misunne.

Ondt, som måtte ha hendt, var glemt.

Uten å skamme meg var jeg meg selv.

Og ingen fysisk smerte.

Oppreist så jeg: seil over blått hav.

Poetica:Wadowice

             Wadowice

Til Johannes Paul april 2017

Totus Tuus - heilt din

kanskje ana du det alt då

innimellom altarteneste, fotball, lekser

og den søte smaken av Kremowka

kremkaka du sette slik pris på.

Gjennom sorga og krigens mørke

kallet større enn nokon kunne bera

men styrke vart gjeve deg

slik du gav oss og vart verande.

Du for alltid lydige !

                                                   Kremowka kaka som Johannes Paul likte så godt

                                                        Døypefonten