Les Buissonnets

Det er august 1877 i Alencon, Louise Martin er akkurat blitt enkemann etter at kona Zelie som han elska så høgt døydde av brystkreft. Han er åleine med tre tenåringsjenter, Marie, Pauline og Leonie og dessutan Celine på åtte år og vesle Therese enno ikkje fem år. Han vel å forlata Alencon og flytta til Lisieux der svogeren Isidore Guerin driv apotek. I november  flyttar dei til eigedomen "Les Buissonnets" (buskas, krattskog) som ligg i eit landleg område eit pat minuttars gange frå sentrum  med St. Peter kyrkja der familien går dagleg til messe. Les Buissonnets er eit 1800 talls hus i raud murstein med ein liten hage både på framsida og bak huset. Her veks vesle Therese opp, og det er ein barndom ho beskriv som lukkeleg i sjølvbiografien "En sjels historie" trass i det store saknet etter mora.
Etter at alle søstrene hadde følgt sitt klosterkall og faren Louise er død gjekk huset ut av familien, men vart seinare kjøpt tilbake og restaurert slik det var då familien Martin budde her på 1870-80 talet.
Huset er i dag eit minnesmerke og pilegrimsmål for alle som er inspirert av Therese av Jesusbarnet.

Vi går det vesle stykket frå sentrum ein vakker mai morgon. Eg tenkjer at dette er den same vegen  familien gjekk dagleg etter morgonmessa. Ein liten port fører inn til ein blomerik hage framfor huset, går ein bak huset er det ein større hage og her dominerar statua av Therese og faren der  ho ber han om lov til å tre inn i Karmel slik dei eldre søstreen alt har gjort.

Går ein inn gjennom hovedinngangen kjem ein rett inn i kjøkkenet med den store peisen på høgre side. Her opplevde ho eit avgjerande augneblikk etter midtnattmessa julenatt 1886. Audiovisuell guide på ulike språk føl oss den korte vegen gjennom huset. Inn til høgre rommet der familien hadde sin måltid, ei klokke lagt av Louise Martin prydar veggen. Opp ei lita trapp til andre etasje kjem ein først til Marie og Paulines soverom der Therese låg alvorleg sjuk men opplevde å bli frisk då Jomfru Maria statua smilte til henne. Ei statue som faren hadde fått som ung og hadde følgt familien seinare.

"Da stakkars lille Therese ikke fant noen hjelp på denne jord, vendte hun seg mot sin Mor i himmelen, og hun bad av hele sitt hjerte om at hu nå endelig mått forbarme seg over henne. Plutselig så jeg den hellig Jomfru stå der, og hun var meget vakker, hun var så vakker at jeg aldri har sett slik skjønnhet. Hennes ansikt utstrålte eun utsigeleg godhet og ømhet, men det som trengte inn i dypet av min sjel, var den hellige Jomfruens betagende smil."

Vi forlet huset gjennom Leonies soverom der det er ein lite utstilling av Therese drakt til første kommunion, leiker og skulebøker. Det gjer inntrykk, ein kjem brått nær denne familien som var ein familie lik alle andre, lik oss, men likevel ikkje som oss.
Vi kan gå ut i solskinnet og vidare nedover gata der Therese gjekk ein aprildag i 1888 på veg til Karmel. Ho såg barndomsheimen for siste gong !

Pinse i Sacre-Coeur

1.pinsedag på Montmartre. Solskinn men enno kjølig på morgonen. Vi går frå hotellet i Rue Constance opp Rue Lepic til Sacre-coeur ,basilikaen som vart påbegynt  på 1870 talet etter dei dramatiske åra med den frank-tyske krigen og Pariserkommunen.  Basilikaen er i dag eit viktig turistmål og eit av dei store landemerka som ragar høgt over byen oppe på toppen av Montmartre .
Vi var innom her om kvelden etter at vi kom og tente lys, no er vi på veg til den høgtidelege Første pinsedagsmessa. Kyrkja fylles gradvis opp før den høgtidelege inngongsprosesjonen med hymnen

"Envoie ton Esprit Saint et tout sera cree" (send Din heilage Ande og alt skal bli skapt)

La grace de Jesus notre Seigneur,
l`amour de Dieu le pere
et la communion de L`Esprit Saint
soient toujours avec vous

Et avec votre esprit.

Deretter  "Rite d`aspersion " - velsigninga med vievatn: " J` ai vue l`eau vive jaillisant du coeur du Christ, Alleluia" (Eg har sett det levande vatn bryta fram frå Kristi hjerte. Alleluja)

Så følgjer dei vanlege messeledda. Mellom lesningane "Sequence a L`Esprit Saint" på latin,
"Veni , Sancte Spiritus" - Kom Heilage Ande.
Etter halvannan time kan vi gå ut i sola og turiststraumen . Dei fleste har bare gått ein rask runde gjennom basilikaen og knipse dei obligatoriske bileta, og dei veit ikkje kva dei har gått glipp av.

Innføringa av kristendomen

Tradisjonelt har kristningsprosessen i dei nordiske landa vore knytta opp mot kongemakt, og hovudsakleg gått føre seg frå slutten av 900 talet og utover 1000 talet. Nyare forskning  er i ferd med å revurdera dette bilete. Sannsynlegvis var det kristen påverknad alt tidleg på 800 talet og kanskje før det. Kristninga skjedde gradvis hovudsakleg gjennom fredeleg handelssamkvem med andre land i Nord-Europa. Adelens kontakt med mektige slekter i utlandet spela nok og ei rolle.

I Ribe i Danmark er det nyleg funne ein gravplass frå 800 talet med kristne graver. Ribe er ein av Nordens eldste byar og eit viktig knutepunkt for handel i vikingtida. Her trur ein at det var kyrkjer og kristne forsamlingar på 800 talet. Nyleg er ein rekonstruksjon av den første kyrkja i Ribe innvigd.
Også i Norge var det nok kristen påverknad tidlegare enn ein til no har trudd. Til dømes hadde Ottar frå Hålogaland kontakt med den anglosaksiske kongen Alfred som var kristen.

Kristninga representerte eit stort skilje både religiøst, kulturelt og politisk, men eit skilje som kom gradvis over fleire hundre. Dette kulminerte i lovgjevinga på 1000 talet, og her spela naturleg nok kongemakta ei sentral rolle. Gjennom kristendomen vart dei nordiske landa og ein del av det større europeiske fellesskapet, og vi fekk ikkje minst byrjinga på ei humanisering av samfunnet.

Pater Olav Muller skriv om dette i artikkelen "Hellig Olav som lovgiver":
"I denne humaniseringen av samfunnet, som i kristen regi skjer ved forbudet mot barneutsetting, ved frigjøring av treller og deres rett til hviledager på lik linje med den frie bonde og bondekone, og kvinnens rette til å velge sin livsledsager, skimter vi konturene av Den katolske kirkes syn på menneskeverdet. Og bak dette synet igjen aner vi Olavskikkelsen. Under konvertittundervisningen i Rouen hadde han fått innprentet at hvert menneske - mann eller kvinne, barn eller voksen - hadde en uendelig verdi, skapt som de var i Guds bilde og frelst ved Jesus Kristus."

Rekonstruksjon  slik ein har tenkt seg den første kyrkja i Ribe på byrjinga av 800 talet.

Liv andre har levd

Interessa for slekta, for alle dei som gjekk før oss og deira historie er vel for mange noko som kjem med alderen. Ein har valgt eller fått sin livslagnad,  og innser at ein  må akseptera det, sjølv om det like godt kunne vore ein annan lagnad, eit "liv andre har levd" som Edvard Hoem skriv i det siste bandet av den store slektkrøniken om hans eigne forfedre. Tidlegare har det kome tre bøker, "Slåttekar i himmelen", "Bror din på prærien" og "Land ingen har sett" der vi føl slekta frå slutten av attenhundretalet fram til omlag 1960. På slutten dukkar også forfattaren sjølv opp i persongalleriet og dermed er ringen slutta.
Bøkene er fiksjonromanar , men "based on a true story" og ber preg av eit grundig research arbeid undervegs. Det er utvandringa til Amerika som er hovudtemaet i bøkene, vi føl forfattarens grandonkel Eilert som utvandrar som sekstenåring, og parallelt med det forfatterens bestefar Anton Edvard som blir igjen i Norge og driv gard på heimplassen. I ei variert og fascinerande historie møter vi deira foreldre, søsken, barn og barnebarn. Bøkene er detaljert, men skrivne på eit levande og  enkelt nynorsk. Kanskje blir dei ståande som ein av dei store utvandrar krønikene? Tidlegare har Alfred Hauge skreve om dette, og ikkje minst svenske Wilhelm Moberg som eg nyleg skreiv om.

Det religiøse står sentralt i bøkene, både Eilert og Anton Edvard har ei sterk tru og er engasjert i lokale menigheter, ein fetter blir prest og sonen Knut, far til forfattaren, reiste i mange år som predikant i indremisjonen. Interessant er det når forfattaren kjem over  gamle brev og nattverdslister som tyder på at Eilert kom i sterk tvil på slutten av livet, han følte seg ikkje verdig til å ta imot nattverden. Kanskje vart han likevel forsona med Gud og livet han hadde levd før han døydde som ein gammal mann på slutten av femtitalet ?
Edvard Hoem som vaks opp med ein preikantfar fortel at heimen var prega av ein lys og varm kristendom. Sjølv fjernar han seg frå  kristendomen som ungdom, men finn tilbake til trua som godt vaksen, noko som ikkje minst har gjeve seg utslag i omlag femti salmar.

På slutten livet er det kanskje barndomslandet ein ser for seg ? Wilhelm Moberg  og Jon Fosse skriv om dette, og Edvard Hoem har også ein vakker passasje der han skildrar slutten på livet til Severt Olson som var fetter til Eilert og reiste med foreldrene til Amerika berre eit par år gammal:

" Var Severt så gammal da han reiste til Sør-Dakota med foreldra at han sidan kunne minnast det makelause utsynet frå Fjellgarden Slutåsen i Fræna i Romsdal ? Kom dette landskapet enda ein gong til syne for Severt Olsons indre auge ? Høyrde han i si siste stund korleis vinden susa der, og såg han korleis myrulla svinga og røslyngen så vidt rørte seg i vindkasta, og korleis skyene rulla over den store vesthimmelen når det gjekk mot uver med regn? Eller var det heilt andre landskap Severt Olson hadde for auge i si siste stund? Var det farens havreåker i dei gyldne tidene i Nutley på grensa til Roslyn, eller det eine året i Ravenscrag, Saskatchewan, da han sjølv fekk ei stor kveiteavling ? Uendeleg stort er menneskesinnet som gøymer minna om eit liv."

Den heilage Josef håndverkaren

Det er første mai, mai er månaden  via Jomfru Maria, men første mai er minnedagen for ekstemaken hennar Den heilage Josef. Josef har alltid hatt ein sentral stilling i karmelittordenen og dagen vart opprinneleg feira av karmelittar i Italia og Frankrike. Dagen var då lagt til tredje søndag etter påske, seinare tredje onsdag etter påske. I 1955 vart minnedagen lagt til først mai av pave Pius XII. Josef vart titulert "Den universella kyrkjas vernehelgen".  At feiringa vart lagt til første mai var nok også politisk motivert, i det den audmjuke tømmermannen Josef  vart sett som ei motvekt mot den sosialistiske feiringa av dagen. Paven uttrykte von om at dagen  skulle undestreka arbeidets verde, og gje ein andeleg dimensjon til fagforeiningane. Slik ville han gje første mai feiringa  ei kristen ramme.
Eit meir høgtideleg uttrykk for denne dagen er " Høgtida for Josef arbeidaren, Jomfru Marias ektemann, vedkjennar og skytshelgen for arbeidande mennesker."

Kyrkjebøn for dagen:

Evige Gud, alle tings skaper
du som har satt mennesket under
arbeidets lov, gi at vi med den
hellige Josef som vern og forbilde
fullfører de oppgaver du pålegger
oss, og vinner den lønn du har lovet.

Arnold Eidslott til minne

Eg har fleire gonger tidlegare skreve om lyrikaren Arnold Eidslott, ein av dei store i nyare norsk lyrikk. Han døydde 19.april snart 92 år gammal. Han debuterte i 1953 med diktsamlinga "Vinden taler til den døve", den siste diktsamlinga med den talande tittelen "Postludium" kom i 2012. Han skreiv etter det og så kanskje kjem det enno ei bok posthumt?
Arnold Eidslott var modernist, men hans tema var henta frå den store europeiske tradisjonen og alt var gjennomsyra av hans kristne livssyn. Han skreiv på inspirasjon slik han skildrar i eit av dei mest kjente dikta:

Et dikt er en rystelse
En vindrosse i blodet
Hvor kommer vinden fra
Skriv og vær lydig
Ingen kjenner strømmene
i luften og i havet
Et dikt er en ensomhet
Et bål på tundraen
En albatross i stuen
Uventet inn fra havet

Dei bibelske tema vender han stadig tilbake, dessutan historien både den velse individuelle hitorien og dei store verdshistoriske hendingane. Dette knyter han ofte saman på ein meiningsfull måte. Og så er slekta, barndomen , livet og døden der  som ein undertone slik som i Adagio:

Min barndom kommer tilbake
langt borte fra
med muslinger og måker
på den grå kyst
og havets lange klage
og husene av tømmer og de gamle
menn ved garnet og søvnen
under det salte gress


Fred over hans minne , han  som gav oss så mykje !

I 2016 kom eit utvalg av dikta hans redigert av barnebarnet Eivind Eidslott.

Din stund på jorden

Den svenske forfattren Wilhelm Moberg ( 1898-1973) er vel mest kjent for romanserien om dei svenske utvandrarane til Amerika på 1800 talet som seinare vart filmatisert med Liv Ullmann og Max von Sydow i hovudrollene. Ei av dei siste bøkene hans var "Din stund på jorden" som og er filmatisert. Her handlar det og om eit utvandrar, den aldrande svensk-amerikananren  Albert Carlson som sit åleine på eit hotellrom ved Stillehavskysten i 1962 og ser tilbake på livet sitt. Det er eit liv der han aldri oppnådde det han ønskte, han har alltid følt seg heimlaus og livet har ikkje gjeve den meininga han søkte. Barndomen i Sverige ser han i eit idyllisk lys inntil den dagen storebroren  Sigfrid som han er sterkt knytt til, døyr. Minnet om broren som for alltid er 19 år, føl han resten av livet, og han vender stadig tilbake til det. Den døyande broren sier ein gong til han: " Ta vare på ditt liv ! Skusle det ikke bort! For nå er din stund på jorden!" Men det er det den aldrande Albert føler han har gjort. Han forlet barndomsheim og foreldrenes vonbrot, to mislukka ekteskap, lite kontakt med dei to sønene, eit yrkesliv som forretningsmann sjølv om det var ein akademisk karriere som historikar han drøymde om.

Eg les boka om igjen og det gjer like sterkt inntrykk som då ho gjekk som opplesing på NRK for over førti år sidan. Det er ein djup eksistensiell smerte i Mobergs tekst, men det er og ein positiv apell: bruk livet ditt, kast det ikkje bort! På slutten opplever Albert Carlson å forsonast med tilveret slik han vart forsona med den døyande faren mange år tidlegare.

"Og freden senker seg i min sjel: Også din tid er snart forbi. Men ingenting betyr  noen ting  når også dette som du i kveld hører og ser, en gang er forgått. Deretter finnes det intet som har betydning for deg. Du er ved begynnelsen, du er ved enden. Og for deg finnes det ingen begynnelse og ingen ende. I den forvissningen kan du være trygg. Her har du din trygghet."

Ein annan stor svensk diktar Pär Lagerkvist skriv og om dette:

"Engång skal du vara en av dem som levat för längesen.
Jorden skal minnas dig så som den minns gräset och skogarna,
det multnande lövet.
Så som myllan minns
och så som bergen minns vindarna.
Din frid skal vara oändlig så som havet."

Det er perspektivet som ikkje reknar med noko meir etter dette korte livet, og kanskje kan det moderne mennesket slå seg til ro med det eller kanskje ikkje ?

"Med Sigrids død slutter min barndom."  seier Alberte Carlson ein stad i boka. Likevel tek barndomen aldri slutt, det er dette mysterie-landet som ligg under alt anna ein opplever seinare i livet. Smertefullt eller godt, men alltid sterke sanseinntrykka som når han skildrar den første forelskinga, uløyseleg  knytta til vår og lukta av poplar. Kanskje er det og det siste ein ser når kvelden lukkar seg for siste gong? Jon Fosse skriv om det i diktsamlinga "Poesiar etter Henrik Wergeland":

Å HAN SMILER

han ser på huset
der han voks opp
slik det stod
då han forlet det som gut
dei same pærene på trea

og sjela hans er atter barn
i det han døyr