Marimesse om våren.

 For to dagar sidan feira vi ein viktig dag i det liturgiske året, nemleg Maria bodskapsdag som dagen er best kjent som. På primstaven var dagen avmerka som Vårfruemesse om våren, på dialekten min ( Kvinnherad) Vofremyss, eit teikn på at dei gamle katolske festdagane levde i folkedjupet heilt opp til forige hundreår! På primstaven er dagen markert med ei krune, eit teikn på at Maria er Himmeldronninga slik vi og minnest i Rosenkrans- bøna. Det offisielle navnet er Annuntio Domini - Herrens bebuding, dette er like mykje ein Kristus-fest som jula er det. Teologisk sett er dagen like viktig som jula, kanskje vel så viktig, for denne dagen er vi ved kjernen i Evangeliet - inkarnasjonen, Gud vert menneske i kjøt og blod! Det er frelsa som Jesaja hadde profetert og no kjem engelen Gabriel til Maria med denne bodskapen som går ut over alt vi kan fatta. Marias svar er det viktigaste svaret i historia som kardinal Timothy Dolan uttrykkjer det!

Sjå, eg er Herrens tenestekvinne. La det gå meg som du har sagt

Så forlet engelen henne og Maria kan istemma Magnificat - lovsongen som lever gjennom hundreåra som bøn med og utan tonefølgje !

St.Patrick og Irland

 I går 17. mars var  St. Patricks dag til minne om Irlands apostel og  skytshelgen som levde på 400 talet.  Han har vore så viktig for Iralnd at det og er landets nasjonaldag. Han skal ha blitt fødd i England, han skal ha blitt bortført av sjørøvarar og seld som slave i Irland . Han skal som vaksen ha kome seg til Gallia og blitt utdanna til prest og prestevigd.  Rundt 430 vendt han tilbake til Irland som misjonær. Han oppretat fleire bispesete, bispesete i Armagh er framleis  Iralnds kyrkjelege hovudstad. To legendar knytta til St. Patrick er særleg kjent, han skal ha forvist alle slangar frå Irland, og han skal ha brukt  trekløveret  for å forklara Treeininga. Trekløveret ( Shamrock) er eit irsk nasjonalsymbol. St. Patricks blir naturlegvis markert i Irland men kanskje vel så sterkt i det katolske USA. Katedralen i New york har navn etter St. Patrick. I år vart det gjort eit poeng av at dagen fall på ein fredag i fastetida og sånn sett er gode katolikkar forplikta til å avstå frå kjøt. Mange biskopar gjorde unntak frå denne regelen !

Irland  er ved sida av Polen rekna som Europas mest katoslke land. I 1975 gjekk over 90 % av irske katolikkat til messe kvar veke. I dag er det berre Nigeria som kan visa til tilsvarande tal for aktive katolikkar. Kyrkjesøknaden til irske katolikkar har seinare  gått drastisk ned  og berre 30% går no til messe regelmessig ( dette er likevel langt over norsk protestantisk kyrkjesøknad). Talet på prestekall har og gått drastisk ned. Det er fleire grunnar til dette, naturlegvis den generell sekulariseringa i alle vestlege land, men for Iralnd har nok ein sterk klerikalisme fått mange til å venda Kyrkja ryggen. Dei mange overgrepsskandalane i landet har utan tvil  og  gjort til at mange har vorte negative til Kyrkja! 

Kanskje  er dette ein rensingsprosess Kyrkja må gå igjennom, der det og er  mange lyspunkt. Biskop Alphonus Cullina i Waterford seier det slik : " I see tremendous hope actually. I see little pockets of light all over the country. I see the Church as existing in small but wonderful vibrant, loving pockets all around the  place, like little candles, right around  the country. And someday they`re going to light a big fire."

 Sjølv om talet på prestekandidatar har gått ned, er det også her lyspunkt. Dominikanarordenen har til dømes ei rekkje nye kall. Det har gått opp og ned i Kyrkjas historie, men  vi har Kristi ord for at det gode vil sigra til slutt !

Forfølging av kristne

 I ei rekkje land i verda opplevest aukande forfølging av religiøse grupper, ikkje minst kristne. Eit aktuelt døme er Nigeria, Afrikas mest folkerike land, der det nyleg var presidentval . Nigeria er  samansett  av ei rekkje etniske og religiøse grupper. Landet har 225 millionar innbyggjarar, omlag halvparten kristne, hovudsakleg i sør,  den andre halvdelen muslimar mest busett i den nordlege delen av landet. Ekstreme muslimske grupper som Boko haram har dreve utstrakt terror mot kristne i form av drap og kidnappingar. Nyleg omkom ein katolsk prest då terroristar sette fyr på prestegarden hans. Styresmaktene har i liten grad klart å demma opp for terror. Kva gjer dette med folk i dette store og kaotiske landet? Det gjer dei iallfall ikkje mindre truande. I ei undersøkjing nyleg vart det kartlagt kor stor del av katolske kristne som deltek i messa kvar veke. Eit land skilte seg ut nemleg Nigeria, der over 90 prosent av katolske kristne oppgjev at dei gåt regelmessig til messe. Men slik har det vel vore i heile Kyrkjas historie, motgang og martyrium fører til auka engasjement for evangeliet! 

Eit anna land med aukande forfølging og brot på menneskerettar er Nicaragua som eg tidlegare har skreve om. President Daniel Ortega som mange i Vesten såg på som den store frigjeringshelten på 1980 talet, har utvikla seg i stadig meir autoritær retning. Dette går ikkje minst utover Den katolske Kyrkja som har markert seg sterkt i kampen for menneskerettar. Nyleg vart biskop Rolando Alvarez dømt til 26 års fengsel for « samansvergjing og spreiing av falske nyhende». Han blei dømt dagen etter at han nekta å dra i eksil saman med 222 andre « forrædarar av fedrelandet» som presidenten uttrykte det. Ortega  kjem med stadig fleire restriksjonar overfor dei truande, no sist vart det lagt ned forbod mot å be Korsvegen i gatene. Trappist- søstre kom til Nicaragua frå Argentina for 22 år sidan, no ser dei seg nødt til å forlata landet og dra til Panama. Offisielt dreg dei friviljug, men sannsynligvis blir dei pressa ut av styresmaktene.

Det er viktigare  nokon gong er det å be for desse forfølgde trussøsken, gje dei all mogleg støtte, til dømes gjennom det arbeidet som Stefanus alliansen driv.

                                 Gravferd til terror offer i Nigeria mellom dei to prestar

Om menn og venskap

 Kva er det med venskap mellom menn, venskap som tek slutt, venskap som blir fornya etter mange år, venskap som varer livet ut! Vi har hatt tre kulturelle opplevingar som illustrerar dette. Først filmen “ The Banshees of Inisherin” frå eit lite lokalsamfunn på ei irsk øy for hundre år sidan. Regissør Martin McDonagh skildrar dei to venene Colm ( Brendan Gleeson) og Padraic ( Colin Farrell) som ikkje lenger vil vera vener, eller rettare sagt det er Colm som ikkje lenger vil vera ven med Padraic som han karakteriserar som keisam og lite inspirerande, han vil heller vera åleine og utvikla musikken sin. Den naive og nokså enkle Padraic forstår ikkje så mykje av dette. Det utviklar seg til både humoristiske og groteske skildringar! Fantastisk filming og spel av alle medverkande! Men kva var det med dette venskapet? Det var kanskje ikkje på likefot, den ein gav meir og fekk mindre enn den andre? I eit lite lokalsamfunn som filmen skildrar kan ein heller ikkje velga og vraka kven ein skal omgåast.

I teaterstykker “Eg er vinden” av Jon Fosse som no går i Kilden, skildrar Henrik Rafaelsen og Morten Espeland to navnlause menn i ein båt, med regi av Tyra Tønnessen. Det er eit eksistensielt drama om venskap, om havet, livet og døden og kanskje særleg den døden ein vel sjølv når ein står på dekket og så let seg gli ned i bølgene og forsvinna. Dialogen er som alltid hos Fosse kort, enkel og gjentakande, men slik er vel og ofte menns samtale seg imellom ? Kjenslene er det ikkje lett å setja ord, ofte er det umogleg! 

Filmen “De åtte fjellene” ( Le otto montagne) basert på ein bestselgande roman av Paolo Cognetti er blitt sterkt oppskrytt og fekk publikumspris under fjorårets filmfestival i Cannes. Eg kan støtta opp om det, filmen var eit lite meisterverk. Vi møter dei to venene Pietro( Luca Marinelli) og Bruno (Alessandro Borghi) første gong som tolvåringar i 1984. Scenen er eit vakkert alpelandskap i Nord- Italia der Pietro frå Torino ferierar om sommaren samen med foreldrene. Han er einebarn  og knyter snart eit tett venskap med jamnaldrande Bruno som bur hos onkelen i den vesle landsbyen og hjelper han på gardsbruket. Dei to gutane spring rundt i dette paradisiske sommarlandskapet, og kven kan ikkje bli nostalgisk av det? Men sommarferiane tek slutt, og gradvis bleiknar venskapet, og mange år går utan kontakt. Begge har eit komplisert forhold til sine fedre, Bruno ser knapt noko til sin far, og Pietro er ikkje på talefot med sin far. Det han ikkje veit er at gjennom alle desse åra har foreldra hans halde kontakt med Bruno og hjelpt han, i ettertid oppdagar han at han kanskje meir til felles med faren enn han var klar over, men då er det for seint å gjera noko med det! Bruno og Pietro møtes igjen i fjellet, og tek opp det lenge fråverande venskapet. Det blir oppturar og nedturar og ein tragisk slutt! Begge slit med kva dei vil med livet og kvar dei valg dei gjer fører til. Tittelen “ De åtte fjellene” refererar til ein samtale Pietro har på ein av sine turar til Nepal, ein sirkel med åtte delar som symboliserar dei åtte fjella rundt omkring, og så i midten det eine høgste fjellet. Kven blir mest tilfreds eller får mest innsikt om ein vil leggja vekt på det? Den som fartar over alle dei åtte fjellet eller dem konsentrerar seg om det ein fjellet i midten? Det blir kanskje ein parallell til motsetnaden “somewhere - anywhere” som eit uttrykk for det moderne mennesket, globetrottaren som er heime over alt og på den andre sida den stadbundne, slik menneska har vore det meste av vår forhistorie! Vi får ikkje svar, men vi set attmed ei stor oppleving til ettertanke. Det er vakkert og nostalgisk, men på ingen måte banalt. Vi kjenner oss att i dette landskapet vi ikkje har vitja, men som likevel har ein parallell i våre liv! God film og godt teater løftar oss uansett litt ut av det grå og daglegdagse!

Fastetiden

 Fastetiden

Fastetiden som vi straks går inn i startar med Askeonsdag, 40 dagar før påske (søndagane vert ikkje rekna med) Antallet dagar er med utgangspunkt i Jesu førti dagar i ørkenen der han vart freista av djevelen. Det er skildra i Matt.4;1

Førti dagar er eit symbolsk tall i Bibelen, det går stadig igjen saman med  sju, tre og tolv. Kva  andra stadar finn ein tallet 40 ? Israelsfolket i Sinaiørkenen, Moses på Sinaiberget, Syndefloda og Noah. Representerar eit langt og viktig tidsrom, eit avgrensa og viktig tidsrom. 40 finn ein også som symbol i andre religionar.

Jesus ble så av Ånden ført ut i ødemarken for å bli fristet av djevelen.  Han fastet i førti dager og førti netter og ble til sist sulten.   Da kom fristeren til ham og sa: «Er du Guds Sønn, så si at disse steinene skal bli til brød!»  Jesus svarte: «Det står skrevet:
           Mennesket lever ikke av brød
           men av hvert ord som kommer fra Guds munn.

 

Faste finn vi omtala i GT, ikkje minst i Jesaja som teksten for Askeonsdag er henta frå.

Jes.58; 1-12. Her framgår det at det er ikkje er fasten i seg sjølv som sjølvplaging, men den fasten som rettar seg mot andre og gjer utslag i å metta dei svoltne, i miskunn.

 

 «Hvorfor ser du ikke at vi faster,
          hvorfor merker du ikke at vi plager oss selv?»
          Se, på fastedagen gjør dere som dere vil,
          dere driver alle arbeidsfolk hardt.
          
     ⁴ Se, når dere faster, blir det strid og trette
          og slagsmål med urettferdige never.
          Dere faster ikke slik i dag
          at stemmen deres kan høres i det høye.
          
     ⁵ Er dette den fasten jeg har valgt,
          en dag da mennesket plager seg selv,
          bøyer hodet som et siv
          og legger seg i sekk og aske?
          Kaller du dette for faste
          og en dag etter Herrens vilje?
          
     ⁶ Nei, dette er fasten jeg har valgt:
          å løse urettferdige lenker,
          sprenge båndene i åket,
          sette undertrykte fri
          og bryte hvert åk i stykker,
          
     ⁷ å dele ditt brød med sultne
          og la hjelpeløse og hjemløse komme i hus.
          Du skal se til den nakne og kle ham,
          du skal ikke snu ryggen til dine egne.

” Fastetiden är föst og främst en förberedelsestid til påsken. Påsken talar ja, ja sjunger om Kristi uppståndelse.” (kardinal Anders Arborelius)

Kva inneber denne førebuinga ? Askeonsdag innleiar det symbolsk med den liturgiske utdelinga av askekorset. Asken frå fjorårets palmegreiner som blir teikna i panna eller dryssa over hovudet. Dette er ein skikk vi finn omtala i GT til dømes i Jobs bok , Samuels bok og profeten Jeremias ( 6.26) . Det er eit uttrykk for bot men og for sorg. I DNT omtalar Jesus det i Luk.10;13.

Ve deg, Korasin! Ve deg, Betsaida! Dersom de mektige gjerningene som er gjort hos dere, hadde skjedd i Tyros og Sidon, ville de for lenge siden ha vendt om og sittet i sekk og aske. 

Askeonsdag feiringa kjenner vi frå Mellomalderen, pave Urbans II gjorde den til ei universell feiring i 1091. Det er saman med langfredag Kyrkjas faste og abstinensdagar. Før dette har vi etter tradisjonen i dei fleste katolske land Karnevalsfeiringa. Dagen før  Askeonsdag er feitetirsdag – Mardi Gras. Denne var tidlegare også eit omgrep i norsk tradisjon.

 Fastetida er ei førebuingstid der ein skal konsentrera seg om det som kjem, Kristi frelsesverk. Det innber tid til bøn, messefeiring, almisser, gode gjerningar, bibellesning. Men det kan også her bli ei forventning om å prestera best mogleg ?

Eg vender meg igjen til kardinal Anders Arborelius:

” Inför fastetiden frågar vi oss ofta vad vi skal göra för att det skal bli en tid av nåd och omvändelse. Vi gör några gode föresatser, men tyvärr rinner det ofta ut i sanden. Det viktigaste är faktisk inte vad vi gör utan vad Gud vil göra for oss. Bevarer vi vårt hjärta öppet för Gud  och hans kärlek, då finns det redan en förutsättning för at fastetiden skal bära frukt i vårt liv.”  

 

Jesu ord om faste (Matt.6;16)

       Faste
¹⁶ Når dere faster, skal dere ikke gå med dyster mine, slik som hyklerne. De forsømmer sitt utseende for at folk skal se at de faster. Sannelig, jeg sier dere: De har alt fått sin lønn.
    ¹⁷ Men når du faster, skal du salve hodet og vaske ansiktet, ¹⁸ for at ingen skal se at du faster, ingen andre enn din Far som er i det skjulte. Og din Far, som ser i det skjulte, skal lønne deg.

 

Pass dere for å gjøre gode gjerninger for øynene på folk, for å bli sett av dem. Da får dere ingen lønn hos deres Far i himmelen.  ² Når du gir en gave til de fattige, skal du ikke utbasunere det, slik hyklerne gjør i synagogene og på gatene for å bli æret av mennesker. Sannelig, jeg sier dere: De har alt fått sin lønn.  ³ Når du gir en slik gave, skal ikke den venstre hånden vite hva den høyre gjør,  ⁴ for at det kan være en gave i det skjulte. Og din Far, som ser i det skjulte, skal lønne deg.

Matt 6; 2-4

 

Karmelittbror  Wilfrid Stinissen: Om vi utför våra goda gärningar i det fördolda, inför Guds blick och inte inför människors, då blir denna dröm uppfyld av honom som ser oss i det fördolda.

Joh 8;11

Da rettet han seg opp og spurte: «Kvinne, hvor er de? Har ingen fordømt deg?» Hun svarte

 «Nei, Herre, ingen.» Da sa Jesus: «Heller ikke jeg fordømmer deg. Gå bort, og synd ikke mer fra nå av!»•

 

Wilfrid Stinissen: I denna faste- och passionstid, då Kyrkan uppmanar oss att gå til bikt, kommer dagens evangelium i det rätta ögonblicket. Den barmhjärtighet som äktenskapsbryterskan  överöses med kan också strömma över oss. Det enda som behövs för att få misericordia (barmhjärtighet) är att vi visar vårt miseria ( elände). Ju större vårt elände är, desto större blir också hans barmhjärtighet.( preike for fastetida)

Olav Nygard - livet og døden

 Olav Nygard vart ingen gammal mann  då han sovna inn 11. februar i 1924.I dag er det 99 år sidan diktaren gjekk ut av tida! Han hadde lenge vore sjuk og etter kvart sengeliggjande med tuberkulose som skar over livstråden til så mange unge på denne tida. Han var glad i livet sjølv om døden lenge hadde vore nær han. Han gledde  seg  utan tvil storleg over sonen Sigurd som var fødd i 1916, og som fekk det storslagne diktet «Til son min». Eit dikt som det knapt minst maken til! Som ein lagnadens lune fekk sonen same sjukdom som faren og døydde i moras armar berre 19 år gammal. 

Som ung kom Olav ein dag heim frå fjellet og  kledde seg i helgeklede, han hadde sett to soler på himmelen. På slutten er det sola som skal lysa han heim. « No ser eg ikkje at de er her» seier Olav, og litt seinare: « No høyrer eg ikkje at de er her» , og deretter :« Eg ser ei sol….»  Rakel svarar « Det er sola som skal lysa deg heim, Olav.» Han svarar: «Ja», og det vert det siste ordet frå diktaren.

I 1907 gjekk Olav på folkehøgskule i Ørsta, her møtte han Petra Krøvel som gjekk i same klasse. Dei vart forelska og seinare forlova. « Eg hev ei liti gjenta, so ljos som sumarsky; det er som soler verdi fyller naar handa ho meg byd». Stor var sorga då ho året etter døydde brått og meiningslaust. Ho var hans store livslange kjærleik, og hennar død kom til å prega både livet og diktinga hans. Men Olav har ikkje berre eit negativ bilete av døden, han har sett inn i den andre verda, « den vaaren fyrehenge rivna.» Det er noko meir, ein kan og møta døden med «sigersmil» (Eg vart vald til svarberg) I diktet ved « Ved gravferdi hennar Petra Krøvel» skriv han:

Du tarv kje fæla

for heimsens stormar no;

i evig sæle

du syng med siger-ljod.

Seinare dukkar døden opp som tema i fleire av dikta hans, kanskje ved sida av svevnen, den vesle døden, som og kan « vokeverken stogge». Natta er velkomen slik døden og er det til slutt som i diktet « Velkoma natt»:

Og takk for hjelpa skymingsdros.

Kor ofte må du koma att

fyrr ho vil sløkkja mine ljos

di mor, den djupe ævenatt ?

Men han hadde erfart at døden og kan ramma uventa og brutalt på ein måte som det er vanskeleg å forstå i vår trygge tid ! Ljåmannen  stig brått fram som i diktet  « Til ljaamannen»:

Stig fram or lauvhengløyne der du kviler med blomeband -  er det din dølne ljaa?

I « Timann skrid undan» som vel er eit av hans beste dikt iflg. Claes Gill , er det livslaupet fram mot døden  vi føl, men når døden bankar på er det porten til noko anna som opnar seg, det evige og uendelege. Dei siste linjene peikar fram mot dette, det er stor dikting!

Er det kje einstad i rømdenn ein avdøles stad

gøymd og fordrøymd og lagd ut um all livgjeven lagnad

der vil eg dorme med solheimar sloknar i rad,

vogge og stille min svidande saabrand til tagnad.

Til slutt fekk han stilna sin « vokeverk» og fekk gå inn til ljoset denne februardagen for nøyaktig 99 år sidan.

No kvil deg, fot; no hev du vunne fram;

her søv mitt fjell i varme sumarvindar.

Olav Nygard

 Innlegg i Dag og Tid  3.februar

Olav Nygard

Tusen takk til Dag og Tid for at de set fokus på lyrikaren Olav Nygard ved å trykkja dikt frå den siste diktsamlinga hans « Ved vedbande» som kom ut for hundre år sidan, eit år før han døydde berre 40 år gammal. Det gler  meg storleg !

Det er nok ikkje mange i dag som kjenner til denne særmerkte diktaren frå Modalen i Hordaland. Det er  fleire grunnar til det, han fekk berre utgjeve fire  diktsamlingar i si levetid, og både språkform og innhald er vanskeleg tilgjengeleg. Olav Nygards språk er rikt og variert med mange gamle uttrykk og samansette former som dei fleste vil trenga ordbok for å få med seg. Det han vil formidla går og langt utover kvardagsrealismen, Olav Nygard var ein visjonær mystikar som prøvde å gje «ljodham» til det Asbjørn Aarnes kallar det «ugjensigelige» med  referanse til Charles Baudelaire. Det viser og til hans eigne erfaringar som når han i «Minnevigsle» skriv om « den vaaren fyrehenge rivna», og han fekk eit glimt inn i den andre verda.

Som poet blir han av mange rekna som ein av dei store, Claes Gill uttrykte  ein gong at hadde Olav Nygard uttrykt seg  på eit verdsspråk ville han hatt eit namn i verdslitteraturen, saman med Keats, Burns og Shakespear som han og  omsette. Når eg skriv dette sit eg med førsteutgåva av «Flodmaal» frå 1913, kjøpt av min svigerfar for meir enn nitti år sidan og med hans understrekingar og små kommentarar. Det er som ein lysande liten skatt !

Skal ein framheva eit dikt av Olav Nygard må det vera til «Til son min» som var mellom dei dikta som låg att då han døydde så altfor tidleg. Asbjørn Aarnes framhevar og dette diktet som eit høgdepunkt i Nygards  dikting, ja kanskje i norsk lyrikk i det heile (Poesien hos Olav Nygard Pax  2004). « Far, skal eg få eit dikt ?» spør sonen Sigurd. Faren svarar: « Ja, og det er eit dikt som ingen son i verda har fått maken til.» Kanskje han hadde rett i det.?  Eg siterar den fantastiske avslutninga av diktet:

« Daa brast dei aandelett æterkringar,

Og jorda med si dragmakt naadde inn.

Daa seig du kvar den stund i mindre svingar

Til du i vogga låg med varme kinn.»   

                                                                                                                                                                                               I 1984 då det var hundre år sidan diktaren vart fødd gav Norsk Bokreisingslag  ut « Dikt i samling», med eit fint etterord av Conrad Claussen og ei helsingsliste. Til neste år er det 100 år sidan han døydde 11.februar 1924, det bør og markerast!

 

Til Olav Nygard

«Vintermorgon,

gjennomskinleg og uforløyst

det knasar i is langs vegen                                                                                        

tida sprekk og vert

vidopen mot det andre

ljoset brenn februarkaldt

inn i vestlandsdagen

å vera heime i bygda

å  leva i kosmos

uroleg søkjande over jordskorpa

der «sola skyt livkveikjingspiler

til hundradtals klotar og fleir.»